Luka Arbau: Avropa orta dünya göstəricisindən daha sürətlə istiləşir

Son həftələrdə Avropa yenidən həddindən artıq isti hava dalğaları ilə qarşılaşıb və bu da ictimai sağlamlığa getdikcə daha ciddi təhlükə yaradır. Yüksək temperatur, xüsusən də yaşlılar və digər həssas qruplar arasında istilik stresinin və ölüm hallarının artmasına səbəb olur.

İfrat dərəcədə isti hava dalğalarının artan tezliyi və istiliklə əlaqəli ölüm hallarının sayının artması fonunda AZƏRTAC mövcud vəziyyətin iqlim dəyişikliyi ilə əlaqəsini, Avropa ölkələrinin temperaturun daha da artmasına hazır olub-olmadığını və əhalini qorumaq üçün hansı tədbirlərin görülməli olduğunu öyrənmək üçün Avropa Ətraf Mühit Agentliyi (AEA) ilə əlaqə saxlayıb.

Avropa Ətraf Mühit Agentliyinin iqlim riskləri və dayanıqlığı üzrə eksperti Luka Arbau AZƏRTAC-ın bu barədə suallarını cavablandırıb.

— Agentliyin hesablamalarına görə, Avropada həddindən artıq istidən ölüm hallarının artmasına ən çox hansı amillər təsir göstərir?

— Avropa İqlim Risklərinin Qiymətləndirilməsinə (EUCRA) və Avropa Ətraf Mühit Agentliyinin digər məlumatlarına görə, qitədə istidən ölüm hallarının kəskin artması eyni vaxtda baş verən üç amilin nəticəsidir. İstilik dalğaları getdikcə daha intensiv, uzunmüddətli və şiddətli olur; xüsusilə sıx məskunlaşmış şəhər yerlərində daha çox insan həddindən artıq istiyə məruz qalır, binalar, şəhərlər, səhiyyə və sosial qayğı sistemləri üçün uyğunlaşma tədbirləri hələ də artan risklərlə ayaqlaşa bilmir.

EUCRA istiliyi Avropada insan sağlamlığı üçün ən əhəmiyyətli iqlim riski kimi müəyyən edir və bildirir ki, 2022-ci ilin yayında isti dalğalar qitədə təxminən 60 mindən 70 minə qədər vaxtından əvvəl ölüm halları ilə əlaqələndirilib. İsti dalğalar Avropada ekstremal hava və iqlim hadisələrinin səbəb olduğu ölümlərin təxminən 95 faizini təşkil edir.

Əhalinin həssaslığının rolu da nəzərə alınmalıdır. Avropada əhalinin yaşlanması, yüksək urbanizasiya səviyyəsi və xroniki xəstəliklərin geniş yayılması müşahidə olunur. Bütün bu amillər insanların ekstremal istiyə qarşı həssaslığını artırır. İqlim və Sağlamlıq üzrə Avropa Rəsədxanası xüsusi risk altındakı yaşlıları, əvvəlcədən sağlamlıq problemləri olan insanları, hamilə qadınları, azyaşlı uşaqları, açıq havada çalışan işçiləri, miqrantları və sosial cəhətdən həssas qrupları müəyyən edir.

Avropa ən sürətlə istiləşən qitədir. 1980-ci illərdən bəri burada istiləşmə sürəti qlobal orta göstəricidən təxminən iki dəfə çox olub, isti hava dalğaları daha intensivdir və uzun müddət davam edir. Agentliyin məlumatına görə, 2022-ci ilin ekstremal yayında qeydə alınan istidən ölüm hallarının təxminən yarısı insanların yaratdığı iqlim dəyişikliyi ilə əlaqələndirilə bilər.

Lakin, eyni isti dalğası kimin məruz qalmasından və yerli icmaların nə dərəcədə hazırlıqlı olmasından asılı olaraq çox fərqli təsirlərə malik ola bilər. EUCRA əhalinin yaşlanmasını, urbanizasiyanı, sosial bərabərsizliyi və xroniki xəstəliklərin yüksək yayılmasını istiyə qarşı həssaslığı artıran əsas amillər kimi göstərir. Yaşlı insanlar daha çox risk altındadırlar, çünki onlarda bədənin temperaturu tənzimləmə qabiliyyəti tez-tez azalır və bir çoxlarında ekstremal temperaturla daha da ağırlaşa bilən xroniki xəstəliklər var.

Agentliyin apardığı çoxsaylı tədqiqat da daxil olmaqla, araşdırmalar şəhərlərimizin dizaynının da əhəmiyyətli rol oynadığını göstərir. Şəhər adası istilik effektinə görə, bu ərazilərdə temperatur ətraf bölgələrə nisbətən xeyli yüksək ola bilər. Bu, xüsusən də məhdud yaşıl sahələrə, istiliyi yığan və saxlayan binalar olan ərazilərə aiddir. Agentliyin məlumatları göstərir ki, Avropa şəhərlərində xəstəxanaların 46 faizi və məktəblərin 43 faizi temperaturun regional orta səviyyədən ən azı 2 dərəcə Selsi yüksək olduğu ərazilərdə yerləşir. Bu o deməkdir ki, istiliyə ən çox həssas olan insanların çoxu şəhər mühitinin ən isti yerlərində yaşayır.

Beləliklə, iqlim dəyişikliyi təhlükəli istilik dalğalarını daha intensiv edir, lakin ölüm hallarının artması həm də demoqrafik dəyişikliklərin, sosial həssaslığın və bir çox şəhərin, o cümlədən binaların, səhiyyə sistemlərinin və sosial xidmətlərin hələ də daha isti iqlimə tam uyğunlaşmamasının nəticəsidir.

— Avropa bu gün həddindən artıq isti ilə əlaqəli artan risklərə nə dərəcədə hazırdır?

— Avropa ölkələri son illərdə əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə edib, lakin çətinliklər qalmaqdadır. Avropa İqlim Risklərinin Qiymətləndirilməsi (EUCRA) göstərir ki, qitənin bəzi yerlərində istilik stresinin sağlamlıq riskləri artıq kritik səviyyələrə çatıb və təcili tədbirlər görülməsini tələb edir. Eyni zamanda, dövlət siyasəti baxımından hazırlıq orta səviyyədə qiymətləndirilir. EUCRA onu da qeyd edir ki, milli və yerli səviyyələrdə uyğunlaşma tədbirləri çox vaxt ayrı-ayrı qurumlar tərəfindən səhiyyə rəsmilərinin kifayət qədər iştirakı olmadan, əlaqəli sağlamlıq faydaları və potensial güzəştlər nəzərə alınmadan pərakəndə şəkildə həyata keçirilir.

Son illərdə bir çox ölkə isti ilə əlaqəli səhiyyə tədbirləri planları, erkən xəbərdarlıq sistemləri və məlumatlandırma kampaniyaları tətbiq edərək reaksiyalarını gücləndirib. Agentliyin məlumatına görə, 2024-cü il qiymətləndirməsinin əhatə etdiyi 38 üzv və 21 tərəfdaş ölkədə istiləşmə ilə əlaqəli milli səhiyyə planları mövcud olub, digərləri isə hələ də planlarını hazırlayır. İrəliləyiş göz qabağında olsa da, Avropada hazırlıq səviyyəsi hələ də əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir.

Uyğunlaşma tədbirlərinin həyatları xilas etdiyinə dair ümidverici dəlillər də artıq mövcuddur. Avropa İqlim və Sağlamlıq Rəsədxanasının istinad etdiyi son tədqiqatlara görə, Avropada istilərin səbəb olduğu 47.690 ölüm hadisəsi qeydə alınıb. Lakin tədqiqatçılar mövcud uyğunlaşma tədbirləri olmadan, bu rəqəmin təxminən 80 faiz daha yüksək olacağını təxmin edirlər. Eyni zamanda, davamlı yüksək ölüm nisbəti mövcud tədbirləri daha da gücləndirmək və qabaqlayıcı tədbirləri ən həssas qruplara daha yaxşı yönəltmək ehtiyacını göstərir.

— Növbəti onilliklərdə Avropada həddindən artıq istidən ölüm hallarının proqnozları nələri ehtiva edir?

— Mövcud məlumatlara əsasən, Avropa istiləşməyə davam etdikcə və istilik dalğaları daha intensiv və şiddətli hala gəldikcə, yaxın onilliklərdə bu səbəbdən baş verən ölüm hallarının artması ehtimalı var. EUCRA iqlim dəyişikliyinin, əhalinin yaşlanmasının və urbanizasiyanın üst-üstə düşməsini, həm həddindən artıq istiyə məruz qalmanın, həm də ona qarşı həssaslığın artmasını vurğulayır. 2050-ci ilə qədər 65 yaşdan yuxarı insanların Avropa əhalisinin təxminən 30 faizini təşkil edəcəyi gözlənilir. Bu yaş qrupu isti ilə əlaqəli xəstəliklərə və ölümə xüsusilə həssasdır.

Lakin gələcək inkişaflar əvvəlcədən müəyyən edilməyib. Həm EUCRA, həm də Avropa İqlim və Sağlamlıq Rəsədxanası xəbərdarlıq edir ki, uyğunlaşma tədbirləri həddindən artıq istinin təsirlərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Erkən xəbərdarlıq sistemləri, isti ilə əlaqəli sağlamlıq fəaliyyət planları, daha effektiv şəhərsalma, yaşıllıq sahələrinin artırılması, təkmilləşdirilmiş tikinti standartları və həssas qrupların hədəflənmiş qorunması ölüm hallarının azalmasına töhfə verə bilər.

Mövcud dəlillər göstərir ki, hazırkı adaptasiya tədbirləri istilik dalğaları zamanı həyatları xilas edir və ölümlərin sayını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Uyğunlaşma tədbirləri daha da genişləndirilsə və daha çox insanı əhatə etsə, gələcəkdə ölüm hallarının artması məhdudlaşdırıla bilər. Əksinə, adaptasiya artan temperatur və demoqrafik dəyişikliklərlə ayaqlaşmasa, Avropanın bir çox yerində, xüsusən də cənub bölgələrində və şəhərlərində istiliklə əlaqəli ölümlər əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər.

— Sizin fikrinizcə, hazırda hansı Avropa ölkələri həddindən artıq istiyə ən yaxşı hazırlıqlıdır və digər ölkələr onlardan nələri öyrənə bilər?

— Agentliyin məlumatları bir neçə “ən yaxşı hazırlıqlı” ölkəni vurğulamaq əvəzinə, ölkələr və şəhərlər arasında təcrübə mübadiləsinin, uğurlu yanaşmaların yerli şəraitə uyğunlaşdırılmasının vacibliyini vurğulayır. “Climate-ADAPT” platforması vasitəsilə milli və regional hökumətlərin nümayəndələri istiliklə əlaqəli sağlamlıq fəaliyyət planları, erkən xəbərdarlıq sistemləri, şəhərlərin yaşıllaşdırılması, bina dizaynı və həssas qrupların qorunması sahəsində praktik təcrübələrini bölüşürlər. Məsələn, Cənubi Avropa ölkələri həddindən artıq istiliyin idarə olunmasında uzunmüddətli təcrübəyə malikdir və istiliklə əlaqəli sağlamlıq fəaliyyət planları, xəbərdarlıq sistemləri və həssas qruplar üçün hədəflənmiş dəstək tədbirləri hazırlayıb. Bu arada, Avropadakı yerli və regional hökumətlər şəhərlərdə yaşıl sahələrin genişləndirilməsi, soyutma məkanlarının yaradılması, bina dizaynının təkmilləşdirilməsi və istiliklə əlaqəli risklərin şəhərsalmaya inteqrasiyası kimi tədbirlər həyata keçirir. Bu təcrübə həddindən artıq istiliyin tarixən daha az yayıldığı, lakin iqlim dəyişikliyi səbəbindən getdikcə daha ciddi bir problemə çevrildiyi ölkələr üçün xüsusilə faydalı ola bilər.

Agentliyin qiymətləndirmələrinin əsas nəticələrindən biri də bu problemin vahid həllinin olmamasıdır. Effektiv hazırlıq ictimai səhiyyə tədbirlərinin, iqlim dəyişkənliyinə davamlı şəhərsalmanın, sosial müdafiənin və əlaqələndirilmiş idarəetmənin kombinasiyasını tələb edir. Ən əsası, ölkələr sıfrdan başlamaq məcburiyyətində deyil. Avropa artıq əhəmiyyətli və artan təcrübə toplayıb ki, bu da bizə hansı tədbirlərin daha çox effektiv olduğunu anlamağa imkan verir. “Climate-ADAPT” kimi platformalar