{"id":12221,"date":"2020-01-28T11:12:23","date_gmt":"2020-01-28T07:12:23","guid":{"rendered":"https:\/\/www.hakimiyyet.com\/?p=12221"},"modified":"2020-01-28T11:12:37","modified_gmt":"2020-01-28T07:12:37","slug":"dunya-ayaga-qalxdi-ir%c9%99van-v%c9%99-z%c9%99ng%c9%99zur-az%c9%99rbaycana-qaytarilacaq-muqavil%c9%99-quvv%c9%99sini-itirib","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/?p=12221","title":{"rendered":"D\u00fcnya aya\u011fa qalxd\u0131 &#8211; \u0130r\u0259van v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur Az\u0259rbaycana qaytar\u0131lacaq &#8211; M\u00fcqavil\u0259 Q\u00dcVV\u018fS\u0130N\u0130 \u0130T\u0130R\u0130B"},"content":{"rendered":"<div>Bir m\u00fcdd\u0259t \u00f6nc\u0259 beyn\u0259lxalq platforma olan Change.org sayt\u0131nda ba\u015flad\u0131lan \u201cZ\u0259ng\u0259zuru Az\u0259rbaycana qaytar\u0131n\u201d adl\u0131 petisiyaya s\u0259sverm\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b.<\/div>\n<div>Petisiyada tarixi Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131 olan Z\u0259ng\u0259zurun da azad olunmas\u0131, az\u0259rbaycanl\u0131 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 dig\u0259r rayonlarla yana\u015f\u0131, bu b\u00f6lg\u0259y\u0259 d\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131 t\u0259l\u0259b olunur.<\/div>\n<div>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 <strong>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u201cZ\u0259ng\u0259zuru Az\u0259rbaycana qaytar\u0131n!\u201d<\/strong><\/div>\n<div>Bu petisiya Z\u0259ng\u0259zurun tarixini, o c\u00fcml\u0259d\u0259n XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131lar\u0131 yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirir.<\/div>\n<div>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 <strong>\u00a0 XX \u0259srin ilk ill\u0259ri: soyq\u0131r\u0131m\u0131 ba\u015fland\u0131<\/strong><\/div>\n<div>1905-1907-ci v\u0259 1914-1920-ci ill\u0259rd\u0259 erm\u0259ni silahl\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 Z\u0259ng\u0259zurda, Qaraba\u011fda, \u015eamax\u0131da, h\u0259m\u00e7inin, Bak\u0131da soyq\u0131r\u0131m\u0131na ba\u015flad\u0131<\/div>\n<div><em>M\u0259qs\u0259d az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 mill\u0259t olaraq m\u0259hv etm\u0259k v\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d x\u00fclyas\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k idi.<\/em><\/div>\n<div>Bu qondarma x\u00fclyan\u0131 erm\u0259nil\u0259rin beynin\u0259 salanlar\u0131n biri d\u0259 AB\u015e \u2013\u0131n h\u0259min vaxt prezidenti olmu\u015f Vudro Vilson idi. \u201c14 b\u0259nd\u201d tezisinin m\u00fc\u0259llifi \u201cyeni d\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259\u201d Az\u0259rbaycana yer ay\u0131rmam\u0131\u015f, \u0259v\u0259zind\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 torpaqlar\u0131 hesab\u0131na \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d \u201cyaratm\u0131\u015fd\u0131\u201d. Sevr m\u00fcqavil\u0259si ba\u015f tutmad\u0131, lakin erm\u0259nil\u0259rin soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti ayaq tutub yeridi.<\/div>\n<div>\u201cDa\u015fnaks\u00fctyunun diktatorlu\u011fu d\u00f6n\u0259mind\u0259 (1918-1920) qeyri-erm\u0259ni \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 qanunsuzluqlar ba\u015f verirdi. Da\u015fnaks\u00fctyunun \u201cfikri\u201d erm\u0259ni torpaqlar\u0131nda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 v\u0259 k\u00fcrdl\u0259ri m\u0259hv ed\u0259r\u0259k \u00f6lk\u0259ni \u201cerm\u0259nil\u0259\u015fdirm\u0259kdi\u201d. \u0130ki il yar\u0131ml\u0131q h\u00f6kmranl\u0131qlar\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 da\u015fnaks\u00fctyun Erm\u0259nistanda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcb ya\u011fmalayaraq, k\u0259nd v\u0259 q\u0259s\u0259b\u0259l\u0259r\u0259 od vurub yand\u0131rd\u0131lar.<\/div>\n<div>1918-1919-cu ill\u0259rd\u0259 da\u015fnak h\u00f6kum\u0259ti \u201cd\u00f6vl\u0259tin t\u0259l\u0259bl\u0259rini yerin\u0259 yetirm\u0259dil\u0259r\u201d b\u0259han\u0259si il\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259 k\u00fcrd k\u0259ndl\u0259rinin insanlar\u0131n\u0131 bombalad\u0131 (h\u0259m\u00e7inin erm\u0259ni k\u0259ndl\u0259rini d\u0259 bombalad\u0131). 1920-ci ild\u0259 is\u0259 erm\u0259nil\u0259r f\u0259hl\u0259 v\u0259 k\u0259ndlil\u0259rinin may qiyam\u0131n\u0131n yat\u0131rd\u0131lmas\u0131ndan sonra da\u015fnaks\u00fctyun \u201cm\u00fcs\u0259lmanlar bizim d\u00fc\u015fm\u0259nimizdir\u201d \u015f\u00fcar\u0131 alt\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259 k\u00fcrd k\u0259ndl\u0259rini bombalayaraq sad\u0259 insanlar\u0131 m\u0259hv etdi.\u201d<\/div>\n<div>(A.A.Lalayan, \u201cKontrrevolyutsionnaya rol partii da\u015fnaksutyun\u201d, istori\u00e7eskie Zapiski, N. 2, s. 101, 1928.)<\/div>\n<div>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0<em> Erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zl\u0259ri d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 etiraf edirl\u0259r.<\/em><\/div>\n<div>T.Ha\u00e7iko\u011flyan\u0131n Sovet Erm\u0259nistan\u0131 Q\u0131z\u0131l Ordu at\u0131c\u0131 diviziyas\u0131n\u0131n 10-cu il d\u00f6n\u00fcm\u00fc m\u00fcnasib\u0259tli il\u0259 Q\u0131z\u0131l Ordu t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259\u015fr edil\u0259n kitab\u00e7as\u0131nda bel\u0259 deyilir:<\/div>\n<div>\u201c\u015e\u0259r\u0259fsiz da\u015fnak \u201cc\u00fcmhuriyy\u0259ti\u201dnin q\u0131sa d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 apar\u0131lan d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 da\u015fnaklar\u0131n qanl\u0131 \u0259ll\u0259ri il\u0259 minl\u0259rl\u0259 t\u00fcrk\u00fc m\u0259hv etdikl\u0259ri, k\u0259ndl\u0259rini yand\u0131r\u0131b k\u00fcl\u0259 \u00e7evirdikl\u0259ri Z\u0259ng\u0259zur, \u015e\u0259rur, D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z, Me\u011fri, A\u011fbaba, Z\u0259ngibasar, B\u00f6y\u00fck Vedid\u0259ki t\u00fcrk k\u0259ndl\u0259rind\u0259 ya\u015fanan v\u0259h\u015filikl\u0259r, q\u0259tliamlar, soy\u011fun\u00e7uluqlar h\u0259l\u0259 d\u0259 yadda\u015flardan silinm\u0259yib. \u018fsg\u0259rl\u0259rd\u0259 yaltaql\u0131q, keyfiyy\u0259tsizlik, \u00e7al\u0131b-\u00e7apmaq, ba\u015fqas\u0131n\u0131n hesab\u0131na ya\u015fama, g\u00fcnahs\u0131z v\u0259 \u00e7ar\u0259siz insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrm\u0259 psixologiyas\u0131 k\u00f6k atm\u0131\u015fd\u0131.<\/div>\n<div>(T.Ha\u00e7iko\u011flyan, 10 let Armyanskoy Streklovoy Divizii, s. 4-6, iz datelstvo Polit Uprav. KKA, Tiflis, 1930).<\/div>\n<div>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 <em>\u00a0 \u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d partiyas\u0131n\u0131n t\u0259hdidl\u0259ri d\u0259 dolay\u0131s\u0131 il\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 faktlar\u0131n\u0131 t\u0259sdiq edir.<\/em><\/div>\n<div>Partiyan\u0131n orqan\u0131 olan \u201cOrizon\u201d q\u0259zetind\u0259 1912-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259n m\u0259qal\u0259d\u0259 deyilir: \u201cT\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tinin s\u0259lahiyy\u0259tlil\u0259ri v\u0259 iqtidar sahibl\u0259ri bilsinl\u0259r ki, n\u0259 bir t\u00fcrk, n\u0259 d\u0259 bir T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259ti bundan sonra erm\u0259ni \u00fc\u00e7\u00fcn he\u00e7 bir d\u0259y\u0259r da\u015f\u0131m\u0131r. Varl\u0131qlar\u0131n\u0131 qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015fqa yollar d\u00fc\u015f\u00fcns\u00fcnl\u0259r\u2026\u201d<\/div>\n<div>(\u201cOrizon\u201d N-196, 1912-ci il. Yazan K.N.Karamyan, Polojenie Zapadn\u0131y Armyan, \u201cArmyanskiy Vopros\u201di Mejdunarodnaya Diplomatiya v Posledn\u0131y \u00c7etverti XIX veka i na\u00e7ala XX veka, s. 81, Yerevanski qosudardtenn\u0131y universitet, Erivan, 1972.)<\/div>\n<div>Bu soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259si olaraq erm\u0259nil\u0259r Z\u0259ng\u0259zuru, \u0130r\u0259van\u0131 v\u0259 dig\u0259r tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etdil\u0259r.<\/div>\n<div>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0<strong>Z\u0259ng\u0259zurun erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si<\/strong><\/div>\n<div>Erm\u0259ni soyq\u0131r\u0131m\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 t\u0259kc\u0259 Z\u0259ng\u0259zur mahal\u0131nda 115 m\u00fcs\u0259lman k\u0259ndi yer \u00fcz\u00fcnd\u0259n silindi, yar\u0131m milyon insan h\u0259lak oldu. Bu \u0259razil\u0259r Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131 il\u0259 ba\u011flanan m\u00fcqavil\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, fevral inqilab\u0131ndan sonra yaranan Erm\u0259nistan Demokratik Respublikas\u0131 \u0259razisin\u0259 daxil deyildi. Lakin m\u00fcqavil\u0259ni tan\u0131mayan Andraniz Ozanyan b\u00f6lg\u0259ni i\u015f\u011fal etdi v\u0259 q\u0259tliamlar t\u00f6r\u0259tdi.<\/div>\n<div>Mudros m\u00fcqavil\u0259si \u0259sas\u0131nda Osmanl\u0131 qo\u015funlar\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131 t\u0259rk etdikd\u0259n sonra ingilisl\u0259r AXC t\u0259rkibind\u0259 yarad\u0131lan Qaraba\u011f general-qubernatorlu\u011funu tan\u0131d\u0131lar v\u0259 \u015eu\u015fa, Cavan\u015fir, C\u0259bray\u0131l q\u0259zalar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131 da bura daxil idi. Andranik b\u00f6lg\u0259ni t\u0259rk ets\u0259 d\u0259 Dronun qo\u015funlar\u0131 \u0259razinin bir hiss\u0259sini \u00f6z n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda saxlaya bildi. Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti \u00f6lk\u0259nin \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Z\u0259ng\u0259zura qo\u015fun hiss\u0259l\u0259rinin g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sini q\u0259rara ald\u0131. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 h\u0259rbi nazirlik 1919-cu il oktyabr ay\u0131n\u0131n 30-da x\u00fcsusi Z\u0259ng\u0259zur d\u0259st\u0259si yaratd\u0131. D\u0259st\u0259nin r\u0259hb\u0259ri 1-ci piyada diviziyas\u0131n\u0131n komandiri, general-mayor Cavad b\u0259y \u015e\u0131xl\u0131nski idi. D\u0259st\u0259 oktyabr\u0131n 30-da ilkin m\u00f6vqel\u0259r istiqam\u0259tind\u0259 Xank\u0259ndind\u0259n Z\u0259ng\u0259zura do\u011fru h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131. M\u00fcxt\u0259lif istiqam\u0259tl\u0259rl\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n birinci, habel\u0259 sa\u011f v\u0259 sol d\u0259st\u0259l\u0259r D\u0131\u011f ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sin\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259li idil\u0259r. D\u0131\u011f\u0131n erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rind\u0259n t\u0259mizl\u0259nm\u0259si h\u0259m Qaraba\u011fa aparan strateji yolu, h\u0259m d\u0259 b\u00f6lg\u0259ni n\u0259zar\u0259t alt\u0131nda saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. D\u0259st\u0259nin r\u0259isi \u015e\u0131xl\u0131nskinin \u0259mrin\u0259 \u0259sas\u0259n, 1-ci d\u0259st\u0259 noyabr\u0131n 3-d\u0259 h\u00fccuma ba\u015flamal\u0131, d\u0259st\u0259nin piyada b\u00f6lm\u0259l\u0259ri 2 \u0259d\u0259d topla Sultanlar k\u0259ndi, suvari b\u00f6lm\u0259l\u0259ri is\u0259 Sad\u0131nlar k\u0259ndi istiqam\u0259tind\u0259 ir\u0259lil\u0259m\u0259li v\u0259 orada d\u00f6y\u00fc\u015fqaba\u011f\u0131 m\u00f6vqe tutmal\u0131 idi. H\u00fccum zaman\u0131 d\u0259st\u0259nin sa\u011fdan m\u00fchafiz\u0259si Sultan b\u0259y Sultanovun r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 yerli partizanlara tap\u015f\u0131r\u0131ld\u0131. D\u0131\u011f istiqam\u0259tind\u0259 apar\u0131lan d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r Az\u0259rbaycan qo\u015fun hiss\u0259l\u0259rinin u\u011furu il\u0259 ba\u015flasa da, onu \u0259ld\u0259 saxlamaq m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131.<\/div>\n<div>1920-ci il 28 apreld\u0259 Az\u0259rbaycanda sovet hakimiyy\u0259tinin qurulmas\u0131ndan sonra b\u00f6lg\u0259nin b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin faktiki n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda idi. El\u0259c\u0259 d\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 erm\u0259ni q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin h\u00fccumlar\u0131 davam edirdi. Az\u0259rbaycan SSR h\u00f6kum\u0259ti (M\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u0130nqilab Komit\u0259si) 1920-ci il 30 aprel tarixli notas\u0131nda Erm\u0259nistandan Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 \u00f6z qo\u015funlar\u0131ndan t\u0259mizl\u0259m\u0259sini t\u0259l\u0259b etmi\u015fdi.<\/div>\n<div>1920-ci il 10 avqustda Rusiya KP-nin Qafqaz B\u00fcrosu Az\u0259rbaycan\u0131n bol\u015fevik r\u0259hb\u0259rliyinin raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmadan Nax\u00e7\u0131van\u0131n \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259z b\u00f6lg\u0259sini Erm\u0259nistana verm\u0259k b\u0259r\u0259d\u0259 q\u0259rar \u00e7\u0131xard\u0131, Qaraba\u011f v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur is\u0259 Az\u0259rbaycanla Erm\u0259nistan aras\u0131nda \u201cm\u00fcbahis\u0259li \u0259razil\u0259r\u201d elan olundu. 1920-ci il noyabr\u0131n 29-da Erm\u0259nistanda sovet hakimiyy\u0259tinin quruldu\u011fu elan olundu. Lakin b\u00f6lg\u0259d\u0259 da\u015fnaklar f\u0259aliyy\u0259tini dayand\u0131rmad\u0131lar.<\/div>\n<div>1988-ci ild\u0259 t\u0259kc\u0259 Z\u0259ng\u0259zurda deyil, G\u00f6y\u00e7\u0259d\u0259, D\u0259r\u0259ly\u0259zd\u0259, \u0130r\u0259vanda, Vedid\u0259 \u2013 indiki Erm\u0259nistan adlanan torpaqlarda Erm\u0259nistan adlanan torpaqlarda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar d\u0259d\u0259-baba yurdlar\u0131ndan qovuldular. K\u00fctl\u0259vi terrora m\u0259ruz qalan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n son n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri m\u0259cburiyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda qal\u0131b Z\u0259ng\u0259zuru t\u0259rk ed\u0259nd\u0259n sonra, burada onlara m\u0259xsus y\u00fczl\u0259rl\u0259 tarixi, maddi-m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259ri erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131laraq m\u0259hv edilib.<\/div>\n<div>Prezident \u0130lham \u018fliyev d\u0259 bildirib ki, n\u0259inki Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f, eyni zamanda, q\u0259dim t\u00fcrk torpa\u011f\u0131 olan Z\u0259ng\u0259zur da bizim \u0259z\u0259li torpa\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. \u201cXX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Z\u0259ng\u0259zuru Az\u0259rbaycandan ay\u0131r\u0131b Erm\u0259nistana verm\u0259kl\u0259 \u0259slind\u0259 b\u00fct\u00fcn t\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n co\u011frafi ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131q aradan g\u00f6t\u00fcr\u00fcbl\u0259r. Bizim ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z, t\u0259bii ki, g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 g\u00fccl\u0259nir. Amma co\u011frafi bax\u0131mdan biz bir-birimizd\u0259n ayr\u0131y\u0131q\u2026 Bizim ata-baba torpa\u011f\u0131m\u0131z olan \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131, Z\u0259ng\u0259zur mahal\u0131, dig\u0259r torpaqlar indi Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn torpaq olubdur\u201d.<\/div>\n<div>\u0130r\u0259van\u0131n verilm\u0259si<\/div>\n<div>Bu g\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zl\u0259rin\u0259 paytaxt etdikl\u0259ri \u0130r\u0259van\u0131n 1918-ci ilin 11 may-4 iyun tarixl\u0259rind\u0259 imzalanan Batum m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n onlara verildiyi tarixi faktd\u0131r.<\/div>\n<div><em>AMEA-n\u0131n Tarix \u0130nstitutunun direktoru Yaqub Mahmudov bu bar\u0259d\u0259 yaz\u0131r:<\/em><\/div>\n<div>\u201cBatum dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n\u0131n lap ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131ndaca m\u0259lum oldu ki, h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si \u201cerm\u0259ni t\u0259hl\u00fck\u0259sini\u201d \u00f6z\u00fcnd\u0259n uzaqla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 yarad\u0131lmas\u0131 siyas\u0259tini yeridir. Bununla ba\u011fl\u0131 olaraq, Batum konfrans\u0131nda apar\u0131lan dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n gedi\u015fi bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlarda i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin \u00fczv\u00fc N\u0259sib b\u0259y Usubb\u0259yov Zaqafqaziya seyminin sabiq \u00fczvl\u0259rinin 27 may 1918-ci il tarixli f\u00f6vq\u0259lad\u0259 iclas\u0131nda m\u0259lumat verdi. Batumdan yenic\u0259 qay\u0131dan N\u0259sib b\u0259y Usubb\u0259yov f\u00f6vq\u0259lad\u0259 iclas i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131na bildirdi ki, \u201cT\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tinin fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259 Zaqafqaziyan\u0131n t\u0259r\u0259qqisi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n ba\u015fl\u0131ca t\u0259minat Zaqafqaziya xalqlar\u0131n\u0131n h\u0259mr\u0259yliyi v\u0259 birliyidir ki, buna nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi erm\u0259nil\u0259r\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r \u0259razi g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259lidir\u201d. Onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, T\u00fcrkiy\u0259nin hakim siyasi dair\u0259l\u0259rind\u0259 C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131. S\u0259dr\u0259z\u0259m T\u0259l\u0259t pa\u015fa v\u0259 h\u0259rbi nazir \u018fnv\u0259r pa\u015fa C\u0259nubi Qafqazda erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259ti yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n \u0259leyhin\u0259ydil\u0259r v\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 \u201c\u00e7iban\u0131 k\u00f6k\u00fcnd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k\u201d t\u0259r\u0259fdar\u0131 idil\u0259r. Bu m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131qda \u201cErm\u0259nistan\u0131n \u00e7ox z\u0259if v\u0259 ya\u015faya bilm\u0259y\u0259c\u0259k bir d\u00f6vl\u0259t \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl etm\u0259sini\u201d t\u0259klif edirdil\u0259r. Lakin, T\u0259l\u0259t pa\u015fa v\u0259 \u018fnv\u0259r pa\u015fadan f\u0259rqli olaraq, Batum dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131nda T\u00fcrkiy\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259tin\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q ed\u0259n D\u00f6vl\u0259t \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri v\u0259 \u018fdliyy\u0259 naziri X\u0259lil b\u0259y Mente\u015f\u0259 v\u0259 Osmanl\u0131 Ordular\u0131 Qafqaz C\u0259bh\u0259sinin komandan\u0131 Ferik Mehmed Vehib pa\u015fa C\u0259nubi Qafqazda Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 hesab\u0131na erm\u0259nil\u0259r\u0259 d\u00f6vl\u0259t yaratmaq t\u0259r\u0259fdar\u0131 idil\u0259r. Onlar g\u00fcman edirdil\u0259r ki, bununla erm\u0259nil\u0259r h\u0259m Anadoludan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lacaq, h\u0259m T\u00fcrkiy\u0259-erm\u0259ni m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri biryolluq nizama sal\u0131nacaq, h\u0259m d\u0259 \u201cerm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 beyn\u0259lxalq q\u0131na\u011fa son qoyulacaqd\u0131r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi d\u0259 T\u0259l\u0259t pa\u015fa v\u0259 \u018fnv\u0259r pa\u015fan\u0131n \u201c\u00e7iban\u0131 k\u00f6k\u00fcnd\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259k\u201d siyas\u0259tinin \u0259leyhin\u0259 idi v\u0259 \u201cki\u00e7ik bir erm\u0259ni kantonunun\u201d yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259klif edirdi. Bel\u0259 bir t\u0259klifl\u0259 Batumda dan\u0131\u015f\u0131qlar aparan Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri M.H.Hac\u0131nski v\u0259 M.\u018f.R\u0259sulzad\u0259 h\u0259l\u0259 1918-ci il may\u0131n 23-d\u0259 \u018fnv\u0259r Pa\u015faya x\u00fcsusi m\u00fcraci\u0259tnam\u0259 g\u00f6nd\u0259rmi\u015fdil\u0259r. Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi bel\u0259 bir t\u0259klifl\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259rk\u0259n inan\u0131rd\u0131 ki, bu g\u00fcz\u0259\u015ft m\u00fcqabilind\u0259, y\u0259ni erm\u0259nil\u0259r\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 hesab\u0131na \u201cki\u00e7ik bir kanton\u201d yarad\u0131laca\u011f\u0131 halda erm\u0259nil\u0259rin T\u00fcrkiy\u0259 \u0259razil\u0259rind\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Bak\u0131ya ax\u0131n\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nacaq, erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan xalq\u0131na qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131lar\u0131n\u0131 dayand\u0131racaqlar v\u0259 bir daha \u00f6lk\u0259miz\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 ir\u0259li s\u00fcrm\u0259y\u0259c\u0259kl\u0259r. Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259fi g\u00fcman edirdi ki, bu add\u0131m, h\u0259m d\u0259, b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n r\u0259\u011fb\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131lanacaqd\u0131r\u201d.<\/div>\n<div>B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda erm\u0259nil\u0259r \u00fcz\u0259rl\u0259rin\u0259 \u00f6hd\u0259likl\u0259r g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc.<\/div>\n<div>1. Erm\u0259nil\u0259rl\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar aras\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik aradan qald\u0131r\u0131lacaq v\u0259 erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi Stepan \u015eaumyanla \u0259laq\u0259y\u0259 girib Bak\u0131n\u0131n m\u00fcs\u0259lman \u0259halisinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min ed\u0259c\u0259k, bununla az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nacaqd\u0131r. Erm\u0259ni t\u0259r\u0259finin \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc bu \u00f6hd\u0259lik Osmanl\u0131 imperiyas\u0131 il\u0259 yenic\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 aras\u0131nda 1918-ci il iyunun 4-d\u0259 Batumda ba\u011flanm\u0131\u015f \u201cS\u00fclh v\u0259 Dostluq\u201d m\u00fcqavil\u0259sind\u0259 t\u0259sbit olundu. Batum m\u00fcqavil\u0259sinin 11-ci madd\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 h\u00f6kum\u0259ti erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin \u0259n tez bir zamanda Bak\u0131dan \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn q\u00fcvv\u0259l\u0259rini s\u0259f\u0259rb\u0259r ed\u0259c\u0259yini \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc.<\/div>\n<div>2. Erm\u0259ni t\u0259r\u0259fi \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc ki, Az\u0259rbaycan q\u0259zalar\u0131nda erm\u0259ni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcs\u0259lmanlara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar dayand\u0131r\u0131lacaqd\u0131r.<\/div>\n<div>3. Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti \u0130r\u0259vanda v\u0259 yeni yarad\u0131lan erm\u0259ni d\u00f6vl\u0259tinin dig\u0259r \u0259razil\u0259rind\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n s\u0259rb\u0259st dini ibad\u0259t, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, siyasi v\u0259 ana dilind\u0259 t\u0259hsil almaq h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259yi \u00f6hd\u0259sin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fc.<\/div>\n<div>4. Batum dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 zaman\u0131 \u0259ld\u0259 olunmu\u015f raz\u0131l\u0131\u011fa \u0259sas\u0259n erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131ndan imtina ed\u0259c\u0259kdil\u0259r.<\/div>\n<div>5. Bundan ba\u015fqa, \u0130r\u0259van v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 torpaqlar\u0131n verilm\u0259si m\u00fcqabilind\u0259 erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycanla vahid konfederativ d\u00f6vl\u0259td\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259li idil\u0259r.Lakin \u0130r\u0259van\u0131 v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259ri alandan sonra erm\u0259nil\u0259r \u00f6hd\u0259likl\u0259rind\u0259n imtina etdil\u0259r v\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 prosesini davam etdirdil\u0259r.<\/div>\n<div>1918-ci il may\u0131n 29-da 9 min kvadrat kilometrlik Az\u0259rbaycan torpa\u011f\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015f Erm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259ti sonradan dig\u0259r \u0259razil\u0259rin i\u015f\u011fal\u0131na ba\u015flad\u0131: 1920-ci ilin dekabr\u0131ndan ba\u015flayaraq 10 il \u0259rzind\u0259 Moskvan\u0131n birba\u015fa k\u00f6m\u0259yi il\u0259 Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131ndan 405.000 desyatin (4414,5 km2), Qazax q\u0259zas\u0131ndan 535096 desyatin (5832,82 km2) , Nax\u00e7\u0131van MSSR-d\u0259n 657 km2, C\u0259bray\u0131l q\u0259zas\u0131ndan N\u00fcv\u0259di, Eyn\u0259zir v\u0259 Tu\u011fut k\u0259ndl\u0259rini \u0259hat\u0259 ed\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 Erm\u0259nistan \u0259razisin\u0259 qat\u0131ld\u0131. Sovet rejiminin sonrak\u0131 ill\u0259rind\u0259 d\u0259 Erm\u0259nistan \u0259razisi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 hesab\u0131na daha da geni\u015fl\u0259ndirildi v\u0259 29,743 km2-\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/div>\n<div>Y. Mahmudov qeyd edir ki, erm\u0259nil\u0259r m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 nail olduqdan sonra \u00fcz\u0259ril\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckl\u0259ri b\u00fct\u00fcn \u00f6hd\u0259likl\u0259ri birt\u0259r\u0259fli qaydada pozdu, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tini davam etdirdil\u0259r: \u201cBel\u0259likl\u0259, \u0130r\u0259van v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si bar\u0259d\u0259 h\u0259m Batum m\u00fcqavil\u0259l\u0259rinin m\u00fcvafiq madd\u0259l\u0259ri, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Milli \u015euras\u0131n\u0131n 29 may 1918-ci il tarixli q\u0259rar\u0131 \u00f6z h\u00fcquqi q\u00fcvv\u0259sini itiribdir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Milli \u015euras\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n erm\u0259nil\u0259r\u0259 verilm\u0259si haqq\u0131ndak\u0131 q\u0259rar\u0131na yenid\u0259n bax\u0131lmal\u0131, h\u0259min q\u0259rar q\u00fcvv\u0259d\u0259n sal\u0131nmal\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131 torpaqlara tarixi varislik h\u00fcququ b\u0259rpa olunmal\u0131d\u0131r\u201d. \/\/ Publika.az<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bir m\u00fcdd\u0259t \u00f6nc\u0259 beyn\u0259lxalq platforma olan Change.org sayt\u0131nda ba\u015flad\u0131lan \u201cZ\u0259ng\u0259zuru Az\u0259rbaycana qaytar\u0131n\u201d adl\u0131 petisiyaya s\u0259sverm\u0259 ba\u015fa \u00e7at\u0131b. Petisiyada tarixi Az\u0259rbaycan&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"footnotes":""},"categories":[23,7],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12221"}],"collection":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12221"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12221\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12222,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12221\/revisions\/12222"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12221"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12221"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12221"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}