{"id":13491,"date":"2020-02-20T09:37:06","date_gmt":"2020-02-20T05:37:06","guid":{"rendered":"https:\/\/www.amimb.net\/?p=13491"},"modified":"2020-02-20T09:37:06","modified_gmt":"2020-02-20T05:37:06","slug":"tarixci-alim-h%c9%99s%c9%99n-h%c9%99s%c9%99nov-atropatena-adorbaygan-az%c9%99rbaycan-adli-dovl%c9%99tin-yaranmasi-haqqinda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/?p=13491","title":{"rendered":"Tarix\u00e7i alim H\u0259s\u0259n H\u0259s\u0259nov Atropatena\/Adorbaygan\/ Az\u0259rbaycan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 haqq\u0131nda"},"content":{"rendered":"<p>T\u0259xmin\u0259n iki il \u0259vv\u0259l tarix elml\u0259ri doktoru H\u0259s\u0259n H\u0259s\u0259novun \u201cMakedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r v\u0259 Atropat\u201d adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n ilk t\u0259qdimat\u0131 ke\u00e7irildi. Kitabda &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; adl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qald\u0131r\u0131lan m\u0259s\u0259l\u0259 t\u0259bii olaraq \u00f6z aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyub saxlamaqdad\u0131r. Bununla \u0259laq\u0259dar\u00a0<a class=\"azertac-link\" href=\"https:\/\/azertag.az\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">AZ\u018fRTAC<\/a>\u00a0kitab\u0131n m\u00fc\u0259llifi H\u0259s\u0259n H\u0259s\u0259novla s\u00f6z\u00fcged\u0259n m\u00f6vzunu konseptual \u015f\u0259kild\u0259 \u0259ks etdir\u0259n m\u00fcsahib\u0259ni oxuculara t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p><strong>-H\u00f6rm\u0259tli H\u0259s\u0259n m\u00fc\u0259llim, siz \u00f6z elmi f\u0259aliyy\u0259tiniz\u0259 sovet d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn \u0259vv\u0259lin\u0259 aid olan Az\u0259rbaycan tarixini t\u0259dqiq etm\u0259kl\u0259 ba\u015flad\u0131n\u0131z, sonra birinci C\u00fcmhuriyy\u0259timizin formala\u015fmas\u0131n\u0131n m\u00fcr\u0259kk\u0259b prosesl\u0259ri haqq\u0131nda bir \u0259s\u0259r d\u0259rc etdiniz. Nec\u0259 oldu ki, sizd\u0259 tariximizin \u0259n q\u0259dim d\u00f6vr\u00fcn\u0259 v\u0259 \u201cMakedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r v\u0259 Atropat\u201d \u0259s\u0259rini yazma\u011fa maraq yarand\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-M\u0259s\u0259l\u0259 ondad\u0131r ki, tariximizin \u0259n qaranl\u0131q probleml\u0259rind\u0259n biri, \u00f6lk\u0259mizin \u0259n q\u0259dim \u0259halisinin etnik m\u0259n\u015f\u0259yi haqq\u0131nda m\u0259lumat\u0131n olmamas\u0131 idi. Konseptual olaraq des\u0259k, Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n q\u0259dim d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn etnik d\u00fcnyas\u0131na olan qap\u0131n\u0131 a\u00e7acaq bir a\u00e7ar yox idi. Bu bax\u0131mdan, Zaur H\u0259s\u0259novun Nyu-Yorkda n\u0259\u015fr olunan &#8220;\u00c7ar skifl\u0259r&#8221; adl\u0131 monoqrafiyas\u0131 olduqca \u0259h\u0259miyy\u0259tli, q\u0259tiyy\u0259tli v\u0259 \u0259sasl\u0131 oldu. Skifl\u0259r haqq\u0131nda ilkin m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 e.\u0259. VII \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycanda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq b\u0259hs olunur. Eyni zamanda, arxeologiya skifl\u0259r\u0259 qohum xalq olan saklar\u0131n Az\u0259rbaycanda daha \u0259vv\u0259ll\u0259r ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Zaur H\u0259s\u0259novun m\u0259hz &#8220;\u00c7ar skifl\u0259r&#8221; \u0259s\u0259ri v\u0259 sonrak\u0131 bir s\u0131ra \u0259s\u0259rl\u0259ri m\u0259nim \u201cMakedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r v\u0259 Atropat\u201d \u0259s\u0259rini yazma\u011f\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas verdi. H\u0259min \u0259s\u0259rimd\u0259 Az\u0259rbaycan tarixinin iki \u00e7ox vacib m\u0259rh\u0259l\u0259si haqda dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r&#8230;<\/p>\n<p><strong>-Bu, hans\u0131 iki m\u0259rh\u0259l\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-Birinci m\u0259rh\u0259l\u0259 &#8211; Atropatena\/Adorbayqan\/Az\u0259rbaycan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131d\u0131r, hans\u0131 ki, sonralar \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini itirmi\u015fdir. \u0130kinci m\u0259rh\u0259l\u0259 is\u0259 h\u0259min d\u00f6vl\u0259tin, eyni ad alt\u0131nda m\u00fcst\u0259qilliyinin b\u0259rpas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>-\u201cAz\u0259rbaycan\u201d adl\u0131 \u00f6lk\u0259 hans\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 yaran\u0131b?<\/strong><\/p>\n<p>-Roma tarix\u00e7isi Ammian Marsellin (IV \u0259sr) \u201cAtropatena\u201d adl\u0131 \u00f6lk\u0259nin Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutu n\u0259tic\u0259sind\u0259 yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirir. H\u0259m\u00e7inin Suriyan\u0131n Karki de bet Selox (V \u0259sr) salnam\u0259si &#8220;Adorbayqan&#8221; adl\u0131 \u00f6lk\u0259nin Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n s\u00fcqutu n\u0259tic\u0259sind\u0259 meydana g\u0259ldiyini bildirir. E.\u0259. I \u0259sr\u0259 aid Roma x\u0259rit\u0259sind\u0259 eyni \u00f6lk\u0259 \u201cAtrapatena\u201d adlan\u0131r. \u201cAtropatena\/Atrapatena, Adorbayqan\u201d v\u0259 m\u00fcasir \u201cAz\u0259rbaycan\u201d ad versiyalar\u0131 eyni m\u0259n\u015f\u0259y\u0259 m\u0259nsubdurlar, bu haqda daha sonra \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat veril\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p><strong>-Assuriya \u0130mperiyas\u0131 n\u0259 vaxt da\u011f\u0131l\u0131b, hans\u0131 ki, n\u0259tic\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin yaranmas\u0131na g\u0259tirib?<\/strong><\/p>\n<p>-Britaniya Muzeyind\u0259 akkad dilinin yeni Babil l\u0259hc\u0259sind\u0259 m\u0259tni t\u0259svir edil\u0259n \u201cThe Fall of Nineveh\u201d adl\u0131 mixi l\u00f6vh\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. M\u0259tn 1923-c\u00fc ild\u0259 ingilis alimi S.J.Qadd (ing. C.J.Gadd) t\u0259r\u0259find\u0259n oxunmu\u015f v\u0259 n\u0259\u015fr edilib. L\u00f6vh\u0259d\u0259ki m\u0259tn\u0259 \u0259sas\u0259n Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n paytaxt\u0131 Nineviya e. \u0259. 612-ci ild\u0259 i\u015f\u011fal olunaraq m\u0259hv edilib. Assuriyal\u0131lar m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 hakimiyy\u0259ti qoruma\u011fa v\u0259 h\u0259tta s\u0259n\u0259dl\u0259r d\u0259rc etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsalar da, d\u00f6vl\u0259tin m\u00f6vcudlu\u011fu dayand\u0131r\u0131l\u0131b. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n Ammian Marsellininin b\u0259hs etdiyi (Atropatena) v\u0259 Suriyan\u0131n Karki de bet Selox salnam\u0259sind\u0259 b\u0259hs olunan (Adorbayqan) yeni \u00f6lk\u0259nin yaranmas\u0131 tarixi e.\u0259. 612-ci il hesab olunur.<\/p>\n<p><strong>-E.\u0259. 612-ci ild\u0259 yarand\u0131\u011f\u0131 zaman \u201cAtropatena\/Adorbayqan\u201d adl\u0131 \u00f6lk\u0259nin h\u00fcdudlar\u0131 hara idi?<\/strong><\/p>\n<p>-Yarand\u0131\u011f\u0131 anda Atropatena\/Adorbayqan adl\u0131 \u00f6lk\u0259nin h\u00fcdudlar\u0131 bar\u0259d\u0259, ilkin m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n al\u0131nan m\u0259lumatlara, el\u0259c\u0259 d\u0259 E.Kavaiqnyak, Volfram Nagel, A.A.Nemirovski kimi XX \u0259sr m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin ara\u015fd\u0131rmalar\u0131na \u0259sas\u0259n m\u00fchakim\u0259 edil\u0259 bil\u0259r. Bunlardan V.Nagel v\u0259 A.Nemirovski h\u0259tta s\u0259rh\u0259dl\u0259ri ayd\u0131n g\u00f6st\u0259r\u0259n x\u0259rit\u0259l\u0259r t\u0259rtib edibl\u0259r. Y\u0259ni, \u00f6lk\u0259nin \u015f\u0259rq s\u0259rh\u0259dinin X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin sahili oldu\u011funu, q\u0259rb s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin Anadoluda (haz\u0131rk\u0131 Q\u0131z\u0131l Irmak) Qalis \u00e7ay\u0131na \u00e7atd\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u015fimal s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin Qafqaz silsil\u0259sin\u0259, c\u0259nub s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin is\u0259 Urmiya g\u00f6l\u00fcn\u0259 \u00e7atd\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Midiya is\u0259 ondan vassal as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131nda idi.<\/p>\n<p><strong>-Hans\u0131 xalq Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131 m\u0259hv etdi v\u0259 Atropatena\/Adorbayqan adl\u0131 \u00f6lk\u0259ni yaratd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-\u201cThe Fall of Nineveh\u201dadl\u0131 Yeni Babil mixi l\u00f6vh\u0259si v\u0259 \u0130stanbulda Arxeoloji Muzeyd\u0259 saxlan\u0131lan mixi yaz\u0131l\u0131 Nabonidus qranit l\u00f6vh\u0259si Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n Umman-Manda xalq\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan x\u0259b\u0259r verir. Bu l\u00f6vh\u0259nin t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 Qadd v\u0259 B.B.Piotrovski Umman-manda ad\u0131 alt\u0131nda skifl\u0259rin n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuldu\u011funu iddia edirl\u0259r. Q\u0259rbi Asiyada o d\u00f6vrd\u0259 hegemon xalq\u0131 \u201c\u015fimaldan g\u0259l\u0259n\u201d adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. \u018fvv\u0259lc\u0259 bu ad alt\u0131nda kimmerl\u0259r, sonra skifl\u0259r v\u0259 n\u0259hay\u0259t midiyal\u0131lar n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. E.\u0259. 623-c\u00fc ild\u0259 skifl\u0259rin midiyal\u0131lar \u00fcz\u0259rind\u0259 (\u00e7ar Madiyan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda) q\u0259l\u0259b\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 (e.\u0259. 623-594-c\u00fc ill\u0259r, 28 il \u0259rzind\u0259) hegemonluq skifl\u0259rd\u0259 idi (bax. Herodot). Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131n\u0131n e.\u0259. 612-ci ild\u0259, y\u0259ni skifl\u0259rin hegemonlu\u011fu d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ba\u015f verdiyini n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, &#8220;Umman-manda xalq\u0131&#8221; dedikd\u0259 skifl\u0259rin n\u0259z\u0259rd\u0259 tutuldu\u011fu \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur. Atropatena\/Adorbayqan adl\u0131 \u00f6lk\u0259ni yaradan m\u0259hz Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131 m\u0259hv ed\u0259n skifl\u0259r olub.<\/p>\n<p><strong>-B\u0259s Herodot deyir ki, Assuriyan\u0131 midiyal\u0131lar m\u0259hv etdil\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>-Do\u011frudur, yaln\u0131z Herodot (I, 103-106) deyil, h\u0259m d\u0259 onun \u0259n yax\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 Ktesiy (Ctesias) d\u0259 Midiyan\u0131n Assuriyan\u0131 m\u0259hv etdiyind\u0259n b\u0259hs edir (bax: Diodor II, XXXII, 5). Lakin biz Herodot v\u0259 Ktesiyin yazd\u0131qlar\u0131n\u0131 t\u0259kzib ed\u0259n ilkin m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 malikik. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, Herodot Kiaksar\u0131n 40 il h\u00f6kmranl\u0131q etdiyini (28 il s\u00fcr\u0259n skif h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 da daxil olmaqla) vur\u011fulay\u0131r. Bu, o dem\u0259kdir ki, Kiaksar 28 il \u0259rzind\u0259 Midiyan\u0131n h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131ndan uzaqla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, Assuriya is\u0259 m\u0259hz 28 il davam ed\u0259n skif hegemonlu\u011fu d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 m\u0259hv edilmi\u015fdir. Diodor Assuriyan\u0131n Midiyan\u0131 \u00f6z valisi vasit\u0259sil\u0259 idar\u0259 etdiyi bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat verir. Diodor Assuriyan\u0131 m\u0259\u011flub ed\u0259n Arbak\u0131n Midiya \u00e7ar\u0131 yox, yaln\u0131z \u201cMidiya s\u0259rk\u0259rd\u0259si\u201d oldu\u011funu da vur\u011fulay\u0131r. (Diodor II, XXVI, 1, 2). Kurtsiy Rufun v\u0259 Diodorun b\u0259hs etdikl\u0259ri, h\u0259m\u00e7inin Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131 m\u0259hv ed\u0259n \u00f6lk\u0259 bar\u0259d\u0259 fikir formala\u015fmas\u0131na \u0259sas verir. Kurtsiy Rufa g\u00f6r\u0259, Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin q\u0259bul etdiyi skif s\u0259firl\u0259ri ona \u201cSuriya \u00e7ar\u0131n\u0131, fars v\u0259 midiyal\u0131lar\u0131n \u00e7ar\u0131n\u0131 m\u0259\u011flub etdikl\u0259rini\u201d bildirdil\u0259r v\u0259 bu q\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r say\u0259sind\u0259 onlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda Misir\u0259d\u0259k aparan yol a\u00e7\u0131ld\u0131 (Kurtsiy Ruf, VII, 8, 18). \u201cSuriya \u00e7ar\u0131\u201d dedikd\u0259 Nineviyan\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 zaman\u0131 m\u0259\u011flub olan Assuriya \u00e7ar\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. \u201cFars v\u0259 midiyal\u0131lar\u0131n \u00e7ar\u0131\u201d dedikd\u0259 Madiy t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259\u011flub edil\u0259n Midiya h\u00f6kmdar\u0131 Kiaksar n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Skifl\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131nda Misir\u0259 aparan yolun a\u00e7\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, bu bar\u0259d\u0259 ilkin m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259lumat verilir. \u201cSkif h\u00f6kmdarlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n dig\u0259r m\u0259\u011flub edilmi\u015f tayfalar\u0131n da k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 \u0259n \u00f6n\u0259mli olanlardan biri Assuriyadan Paflaqoniya v\u0259 Pontom aras\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n torpaqlara, dig\u0259ri is\u0259 Midiyadan Tanais \u00e7ay\u0131 sahilin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259l\u0259ri\u201d bar\u0259d\u0259 Diodorun yazd\u0131qlar\u0131 assuriyal\u0131lar\u0131n v\u0259 midiyal\u0131lar\u0131n m\u0259hz skifl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259\u011flub edilm\u0259l\u0259ri sual\u0131na birm\u0259nal\u0131 cavab verir. (Diodor, II, XLIII, 6,7.).<\/p>\n<p><strong>-Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6km\u0259si v\u0259 Atropatena\/Adorbayqan adl\u0131 \u00f6lk\u0259nin yaranmas\u0131 zaman\u0131 skifl\u0259rin h\u00f6kmdar\u0131 kim olmu\u015fdur?<\/strong><\/p>\n<p>-Herodot yaz\u0131r ki, skifl\u0259rin midiyal\u0131lar \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259l\u0259b\u0259si (e.\u0259.623-c\u00fc il) zaman\u0131 h\u00f6kmdar Madies\/Madiy idi. [Strabon onu Skifiyal\u0131 Madiy, Suriya m\u0259nb\u0259yi is\u0259 Maday adland\u0131r\u0131r]. Madiy e.\u0259. 673-c\u00fc ild\u0259 skif \u00e7arl\u0131\u011f\u0131n\u0131 (Assuriya m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cA\u015fquz\/\u0130\u015fquz\u201d ad\u0131 il\u0259 qeyd olunan) yaradan dig\u0259r skif h\u00f6kmdar\u0131 Prototinin o\u011flu idi. [Z.H\u0259s\u0259nov Herodotu orijinal dild\u0259 oxumu\u015f v\u0259 orada \u201cskifl\u0259r\u201d deyil, \u201cquzlar\u201d yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u015fkar etmi\u015fdir. \u201cQuz\u201d o\u011fuz ad\u0131n\u0131n formalar\u0131ndan biridir]. Skif \u00e7arl\u0131\u011f\u0131 Araz \u00e7ay\u0131n\u0131n sol sahilind\u0259n Qafqaz silsil\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r olan \u0259razid\u0259 yerl\u0259\u015firdi. Karki de bet Selox salnam\u0259sind\u0259 Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131n da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 qeyd olunur ki, \u201cArbak, \u00e7ar Maday Assuriya \u00e7arl\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 \u00fcsyan etdi\u201d. N\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 burada iki ad &#8211; Maday v\u0259 Arbak &#8211; istifad\u0259 olunur? M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, e.\u0259. 623-c\u00fc ild\u0259 Midiya \u00e7ar\u0131 Kiaksar Assuriyan\u0131 t\u0259kba\u015f\u0131na f\u0259th etm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi v\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 paytaxt Ninevan\u0131 m\u00fchasir\u0259y\u0259 ald\u0131. M\u00fchasir\u0259 u\u011furla ba\u015flad\u0131. Assuriya \u00e7ar\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259ni hiss ed\u0259r\u0259k skif \u00e7ar\u0131 Madiyd\u0259n k\u00f6m\u0259k ist\u0259di. Madiy Midiyaya h\u00fccum etdi, Kiaksar Nineviyan\u0131n m\u00fchasir\u0259sini dayand\u0131raraq qo\u015funu il\u0259 Midiyaya qay\u0131d\u0131r v\u0259 Madiy t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259\u011flub edilir. Bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 Herodot dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259 skifl\u0259r 28 il \u0259rzind\u0259 Q\u0259rbi Asiyan\u0131n hegemonu oldular. B\u00f6lg\u0259d\u0259 hakimiyy\u0259tini davam etdir\u0259n Assuriya \u00e7ar\u0131 Madiyi \u00f6z valisi t\u0259yin etdi. Yunan, Roma, Bizans, Suriya v\u0259 Avropa qaynaqlar\u0131nda \u0259vv\u0259lc\u0259 midiyal\u0131lar\u0131 m\u0259\u011flub ed\u0259n, sonra Assuriya \u0130mperiyas\u0131n\u0131 m\u0259hv ed\u0259n skif \u00e7ar\u0131 Madiy, Arbak\/Arpat\/Adurbad v\u0259 s. titullarla Midiyada vali t\u0259yin olundu.<\/p>\n<p><strong>-Skifl\u0259r hans\u0131 etnosa aid idil\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>-Herodot t\u0259svir etdiyi d\u00f6vr\u00fcn skif imperatorlu\u011fu m\u00fcxt\u0259lif xalqlardan ibar\u0259t b\u00f6y\u00fck bir \u0259razini \u0259hat\u0259 edirdi. Herodot skifl\u0259rin mifologiyas\u0131n\u0131, sosial strukturunu v\u0259 b\u00fctp\u0259r\u0259st dinini \u0259trafl\u0131 t\u0259svir edir. Bundan \u0259lav\u0259, Herodot qeyd edir ki, skif d\u00f6vl\u0259tinin \u0259halisi yeddi dild\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar v\u0259 hakim klan\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u00f6lk\u0259ni g\u0259zdikl\u0259ri zaman \u00f6zl\u0259ri il\u0259 yeddi t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Buna baxmayaraq, h\u0259m Avropa, h\u0259m sovet elmind\u0259, Herodotun yazd\u0131qlar\u0131n\u0131 diqq\u0259t\u0259 almayaraq, skifl\u0259ri b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259, he\u00e7 bir \u0259sas olmadan, irandilli xalq olaraq tan\u0131y\u0131rlar v\u0259 onlar\u0131n yegan\u0259 davam\u00e7\u0131 n\u0259sli olaraq osetinl\u0259ri hesab edirl\u0259r. Son ill\u0259rin t\u0259dqiqatlar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan alimi Z.H\u0259s\u0259novun dil problemi v\u0259 sosial-mifoloji aspektl\u0259r haqda ara\u015fd\u0131rmalar\u0131, skif c\u0259miyy\u0259tinin \u00e7oxdilli olmas\u0131n\u0131 v\u0259 hakim klan\u0131n t\u00fcrk klan\u0131 olmas\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Eyni zamanda, qeyd edilm\u0259lidir ki, Atropatena\/Adorbaygan\/Az\u0259rbaycan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259t t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vrd\u0259 geni\u015f \u0259razil\u0259ri \u0259hat\u0259 etm\u0259kl\u0259, bir \u00e7ox xalqlar\u0131 birl\u0259\u015fdirmi\u015f v\u0259 bunlar\u0131n h\u0259m d\u00f6vl\u0259tin t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl\u00fcnd\u0259, h\u0259m d\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sind\u0259 xidm\u0259tl\u0259ri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>-Madiy ad\u0131n\u0131n v\u0259 Arbak\/Arpat titulunun m\u0259n\u015f\u0259yi n\u0259dir?<\/strong><\/p>\n<p>-Madiy ad\u0131na g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 t\u00fcrk tarixind\u0259 Mode, Maodun, Modun, Mete adl\u0131 (e.\u0259. 234-174-c\u00fc ill\u0259r) hun h\u00f6kmdar\u0131 vard\u0131r ki, \u0130akinf Bi\u00e7urin v\u0259 F.Hirt kimi t\u00fcrk\u015f\u00fcnaslar onu O\u011fuz xanla identifikasiya edirdil\u0259r. Hun h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n O\u011fuz xan olmas\u0131 il\u0259 biz raz\u0131 deyilik, ona g\u00f6r\u0259 ki, onlar\u0131n ya\u015fam d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 \u0259sr f\u0259rq vard\u0131r. Bununla b\u0259rab\u0259r, Mode t\u00fcrk h\u00f6kmdar\u0131 ad\u0131n\u0131n m\u00f6vcud olmas\u0131 skif \u00e7ar\u0131 Madiyin ad\u0131n\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li olmas\u0131n\u0131 hesab etm\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Hun h\u00f6kmdar\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131n t\u00fcrk versiyas\u0131 \u201cMete\u201ddir, bu is\u0259 t\u00fcrk dilind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259d\u0259 \u201cc\u0259sur\u201d, \u201cigid\u201d, \u201cc\u0259sar\u0259tli\u201d m\u0259nalar\u0131n\u0131 verir. \u201cVali\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 olunan Arbak titulu t\u00fcrk \u0259n\u0259n\u0259sind\u0259 \u201c\u0259cdad\u0131n ruhu\u201d m\u0259nas\u0131nda yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Arpat, ad\u0131 \u00f6z Avropa \u00f6lk\u0259sinin yarad\u0131c\u0131s\u0131 olaraq macarlar\u0131n \u0259n\u0259n\u0259sind\u0259 qorunub saxlan\u0131l\u0131r. Q\u0259dim d\u00f6vrd\u0259 skif b\u00f6lg\u0259si olan Kr\u0131mda Arpat ad\u0131 toponim v\u0259 hidronim \u015f\u0259klind\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. &#8220;Adurbad&#8221; formas\u0131 \u0259lav\u0259 m\u0259naya malikdir v\u0259 bu bar\u0259d\u0259 daha sonra \u0259trafl\u0131 m\u00fczakir\u0259 ed\u0259c\u0259yik.<\/p>\n<p><strong>-\u201cAtropatena\/Adorbayqan\u201d \u00f6lk\u0259 ad\u0131 nec\u0259 yarand\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-\u00d6lk\u0259nin ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Suriya Karki de bet Selox salnam\u0259sind\u0259 qeyd olunur ki, \u201cArbak, y\u0259ni midiyal\u0131lar\u0131n \u00e7arl\u0131\u011f\u0131nda Adurbad qala divar\u0131 tikdi v\u0259 h\u0259min divar onun ad\u0131 il\u0259 Adorbayqan torpa\u011f\u0131\u201d adland\u0131r\u0131ld\u0131\u201d. \u201cArbak\u0131n, y\u0259ni Adurbad\u0131n qala divar\u0131 tikm\u0259si\u201d m\u0259lumat\u0131ndan onun yeni \u00f6lk\u0259 qurmas\u0131 q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Arbak\u0131n, y\u0259ni Adurbad\u0131n, yeni \u00f6lk\u0259ni \u201cmidiyal\u0131lar\u0131n \u00e7arl\u0131\u011f\u0131nda\u201d yaratmas\u0131 m\u0259lumat\u0131 Arbak\u0131n, eyni zamanda, iki \u00f6lk\u0259ni &#8211; Midiya v\u0259 yeni Atropatenan\u0131\/Adorbayqan\u0131 &#8211; idar\u0259 etm\u0259si dem\u0259kdir. Bu m\u00fcsahib\u0259d\u0259 Atropatena v\u0259 Adorbayqan fonetik versiyalar\u0131ndan istifad\u0259 etm\u0259yimiz bu s\u0259b\u0259bd\u0259n ir\u0259li g\u0259lir ki, Ammian Marsellin v\u0259 Suriya salnam\u0259si olan Karki de Bet Selox \u00f6lk\u0259nin yaranma \u015f\u0259raiti haqq\u0131nda m\u0259lumat ver\u0259rk\u0259n \u00f6lk\u0259ni bel\u0259 adland\u0131rm\u0131\u015flar. Bunlarla yana\u015f\u0131, Az\u0259rbaycan ad\u0131ndan da ona g\u00f6r\u0259 istifad\u0259 edirik ki, m\u0259hz bu m\u00fcasir reall\u0131qlar\u0131 \u0259ks etdirir.<\/p>\n<p><strong>-\u201cAdorbayqan\u201d v\u0259 \u201cAtropatena\u201d adlar\u0131 onun yarad\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 nec\u0259 ehtiva edir?<\/strong><\/p>\n<p>-\u00d6lk\u0259nin ad\u0131nda, \u0259slind\u0259, \u00f6lk\u0259 qurucusunun ad\u0131 deyil, titulu \u0259ks olunur &#8211; m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Arbak\/Arbakt\/Adurbad v\u0259 s. m\u00fcxt\u0259lif fonetik versiyalarda istifad\u0259 olunur. \u00d6lk\u0259nin t\u00fcrk tayfalar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, \u00f6lk\u0259nin ad\u0131n\u0131 t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259ri \u0259sas\u0131nda t\u00fcrk etimologiyas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259y\u0259 b\u00fct\u00fcn \u0259saslar var. Adorbayqan ad\u0131nda \u201cAdorbay\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r v\u0259 \u201cqan\u201d \u015f\u0259kil\u00e7isi toponim yaradan suffiksdir. S\u00f6zd\u0259ki \u201cAd\/At\u201d prefiksi q\u0259dim t\u00fcrk dilind\u0259 \u201c\u0259cdad\u201d dem\u0259kdir. Bu halda \u00f6lk\u0259nin ad\u0131 \u201cOrbay \u0259cdad\u0131n torpa\u011f\u0131\u201d dem\u0259kdir. Orbay soyad\u0131 t\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda h\u0259l\u0259 d\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cAtropatena\u201d versiyas\u0131na g\u0259ldikd\u0259, onu qeyd etm\u0259liy\u0259m ki, bu versiya e.\u0259. I \u0259sr\u0259 aid q\u0259dim yunan x\u0259rit\u0259sind\u0259 \u201cAtropatena\u201d olaraq yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Atropatena\/Atrapatena versiyas\u0131 \u201cr\u201d v\u0259 \u201ca\/o\u201d h\u0259rfl\u0259rinin yerl\u0259rinin d\u0259yi\u015fm\u0259si zaman\u0131 ba\u015f ver\u0259n metatez n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan d\u0259yi\u015filmi\u015f formad\u0131r. Metatez haqq\u0131nda qanuna \u0259sas\u0259n ilkin versiyan\u0131 b\u0259rpa ets\u0259k, \u00f6lk\u0259nin ad\u0131 Atorpatena v\u0259 ya Atarpatena olar. Bu versiyada s\u00f6z\u00fcn \u0259sas\u0131n\u0131 Orpat v\u0259 ya Arpat titulu t\u0259\u015fkil edir, \u201cena\u201d is\u0259 toponim yaradan \u015f\u0259kil\u00e7idir. B\u0259hs olunan versiyada \u00f6lk\u0259nin ad\u0131 \u201c\u2019\u0259cdad Arpat\u0131n\/Orpat\u0131n \u00f6lk\u0259si\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r. \u00d6lk\u0259 ad\u0131n\u0131n q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nan b\u00fct\u00fcn yaranma variantlar\u0131n\u0131n he\u00e7 birinin fars v\u0259 ya yunan dill\u0259ri il\u0259 he\u00e7 bir \u0259laq\u0259si yoxdur v\u0259 h\u0259r biri q\u0259dim t\u00fcrk \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini \u0259ks etdirir.<\/p>\n<p><strong>-Atropatena\/Atarpatena v\u0259 Adorbayqan adlar\u0131 hans\u0131 s\u0259b\u0259bd\u0259n Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fcn\u0259 \u00e7evrildi?<\/strong><\/p>\n<p>-&#8220;Az\u0259rbaycan&#8221; variant\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 \u0259r\u0259b hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 orijinal &#8220;t&#8221; h\u0259rfinin &#8220;h&#8221; h\u0259rfin\u0259 ke\u00e7m\u0259sinin n\u0259tic\u0259sidir. Ancaq \u00f6lk\u0259nin ad\u0131n\u0131n qurulu\u015fu d\u0259yi\u015fm\u0259z olaraq qal\u0131r. Az\u0259rbay s\u00f6z\u00fc Atorpat\/Atarpat v\u0259 ya Adorbay il\u0259 eynidir v\u0259 &#8220;qan&#8221; \u015f\u0259kil\u00e7isi &#8220;can&#8221; formas\u0131na d\u0259yi\u015fmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>-Atropatena\/Adorbaygan\/Az\u0259rbaycan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259t e.\u0259. 612-ci ild\u0259 yaran\u0131bsa dem\u0259k, antik d\u00f6vr\u00fcn b\u00f6y\u00fck imperiyalar\u0131n\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 olub?<\/strong><\/p>\n<p>-El\u0259dir ki, var. \u018fsrl\u0259rboyu Az\u0259rbaycan Assuriya, Midiya, \u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r, Selevkil\u0259r, Parfiya, Roma, \u015e\u0259rqi Roma (Bizans), Sasanil\u0259r imperiyalar\u0131n\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f\u0131, b\u0259z\u0259n h\u0259rbi-siyasi t\u0259r\u0259fda\u015f\u0131, b\u0259z\u0259n is\u0259 r\u0259qibi olmu\u015fdur. Bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin n\u0259h\u0259ngliyi h\u0259l\u0259 d\u0259 a\u011flas\u0131\u011fmazd\u0131r. Buna baxmayaraq, bu imperiyalar\u0131n adlar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n siyasi x\u0259rit\u0259sind\u0259n silindi. \u00d6lk\u0259mizin ad\u0131 Atropatena \/ Adorbaigan \/ Atrapatena \/ Az\u0259rbaycan olaraq m\u00fcxt\u0259lif fonetik variantlarda 27 \u0259srdir ki, tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 davaml\u0131 olaraq xat\u0131rlan\u0131r. Q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 y\u00fczl\u0259rl\u0259 xalq\u0131n adlar\u0131 \u00e7\u0259kilir, lakin bu siyah\u0131dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259d\u0259k, Atropatiyal\u0131lar, Atropatenl\u0259r, Atropatenal\u0131lar, Az\u0259rbaycanl\u0131lar formalar\u0131nda xalq\u0131m\u0131z\u0131n ad\u0131 daxil olmaqla, yaln\u0131z bir ne\u00e7\u0259si qorunub saxlan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259timizin, V\u0259t\u0259nimizin, xalq\u0131m\u0131z\u0131n, dilimizin ad\u0131d\u0131r. \u018fslind\u0259, Az\u0259rbaycan s\u00f6z\u00fc milli d\u0259y\u0259rl\u0259rimizin siyah\u0131s\u0131na daxil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>-\u0130lkin m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 c\u0259mi 27 il m\u00fcst\u0259qil olan bir \u00f6lk\u0259nin ad\u0131 d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u0259 hans\u0131 m\u00f6c\u00fcz\u0259 il\u0259 g\u0259lib \u00e7atd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-\u00d6lk\u0259nin ad\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 bir m\u00f6c\u00fcz\u0259 deyil, \u00f6lk\u0259ni yaradan ulu \u0259cdad\u0131n sonrak\u0131 n\u0259sill\u0259rinin \u0259zmkarl\u0131q v\u0259 heyr\u0259tamiz q\u0259tiyy\u0259tinin, y\u00fcks\u0259k diplomatik bacar\u0131\u011f\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259sidir. \u00d6lk\u0259nin yarad\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n davam\u00e7\u0131lar\u0131 Atropatidl\u0259r s\u00fclal\u0259si ad\u0131 il\u0259 tarix\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r. Onlar\u0131n \u015f\u0259c\u0259r\u0259sini \u201cMakedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r v\u0259 Atropat\u201d kitab\u0131nda izl\u0259m\u0259y\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olduq. Maraql\u0131 faktd\u0131r ki, onlar \u00f6lk\u0259l\u0259rini yaln\u0131z m\u00fcst\u0259qillik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 deyil, h\u0259m d\u0259 \u00f6lk\u0259nin h\u0259r hans\u0131 bir imperiyan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 oldu\u011fu \u015f\u0259raitd\u0259 idar\u0259 edirdil\u0259r. Bu s\u00fclal\u0259 haqq\u0131nda q\u0259dim Yunan v\u0259 Roma m\u0259nb\u0259l\u0259ri m\u0259lumat verir. Onlar Erm\u0259nistan\u0131n idar\u0259sini onlara h\u0259val\u0259 ed\u0259n Roma imperatoru Oktavian Avqust il\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirdil\u0259r. Bu s\u00fclal\u0259nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n biri bu imperator t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6vladl\u0131\u011fa q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259 Roma q\u0259biristanl\u0131\u011f\u0131nda d\u0259fn edilmi\u015fdir. Bu s\u00fclal\u0259nin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri Parfiya \u0130mperiyas\u0131na da h\u00f6kmdarl\u0131q edirdil\u0259r. M\u0259nb\u0259l\u0259r Atropatid s\u00fclal\u0259sinin son n\u00fcmay\u0259nd\u0259sinin 309-cu ild\u0259 Sasani \u015fah\u0131 II \u015eapur t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fcy\u00fcn\u00fc qeyd edir. Bel\u0259 q\u0259na\u0259t\u0259 g\u0259lm\u0259k olar ki, Atropatid s\u00fclal\u0259sinin hakimiyy\u0259ti 921 il davam etmi\u015fdir. D\u00fcnya tarixind\u0259 \u00f6z \u00f6lk\u0259sind\u0259 bel\u0259 bir h\u00f6kum\u0259t t\u0259cr\u00fcb\u0259si olan bir ne\u00e7\u0259 s\u00fclal\u0259 m\u00f6vcud olmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>-\u00d6lk\u0259nin t\u00fcrk\u0259silli skifl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ayd\u0131n olur. B\u0259s Atropatenan\u0131n xalq\u0131 nec\u0259 adlan\u0131rd\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-Antik d\u00f6vr\u00fcn m\u00fc\u0259llifl\u0259ri (Polibi, Strabon, Plutarx, Ruf Fest Avien) e.\u0259. III \u0259srd\u0259n eram\u0131z\u0131n IV \u0259srin\u0259d\u0259k, 700 il \u0259rzind\u0259 \u00f6lk\u0259 \u0259halisini &#8220;Atropatiyalar, Atropatenal\u0131lar, Atropatenl\u0259r&#8221;, y\u0259ni m\u00fcasir fonetik variantda &#8211; &#8220;Az\u0259rbaycanl\u0131lar&#8221; adland\u0131r\u0131rlar. &#8220;Az\u0259rbaycan xalq\u0131&#8221; v\u0259 &#8220;Az\u0259rbaycanl\u0131lar&#8221; anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 orta \u0259srl\u0259r \u0259r\u0259b m\u00fc\u0259llifl\u0259ri Tabari, B\u0259lazuri, \u0130bn-R\u00fcst\u0259, \u0130st\u0259xri v\u0259 s. istifad\u0259 edirl\u0259r. Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n dili il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259dim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 m\u0259lumat yoxdur. Tarixin \u0130slam d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq dilimiz b\u0259zi m\u00fc\u0259llifl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n (B\u0259lazuri, \u0130bn-H\u0259vq\u0259l) \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d adland\u0131r\u0131l\u0131r. B\u00f6y\u00fck Biruni (X-XI \u0259sr.) xalq\u0131m\u0131z\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u201d, dilimizi is\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan dili\u201d adland\u0131r\u0131r. [Xalq\u0131m\u0131z\u0131n v\u0259 dilimizin guya yaln\u0131z XX \u0259srd\u0259 sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bel\u0259 adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ed\u0259nl\u0259rin n\u0259z\u0259rin\u0259].<\/p>\n<p><strong>-Q\u0259dim d\u00f6vrd\u0259 bizim \u201cAtropatenal\u0131lar\u201d, y\u0259ni \u201cAz\u0259rbaycanl\u0131lar\u201d adland\u0131r\u0131lma\u011f\u0131m\u0131z\u0131 n\u00fcmun\u0259 g\u0259tirirsiniz. Ax\u0131, sovet hakimiyy\u0259tinin ilk d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bizi t\u00fcrk adland\u0131r\u0131rd\u0131lar.<\/strong><\/p>\n<p>-D\u00fcz deyirsiniz, bizi t\u00fcrk adland\u0131rd\u0131lar, h\u0259m\u00e7inin VII \u0259srd\u0259 \u00f6lk\u0259miz\u0259 ilk \u0259r\u0259bl\u0259r daxil olduqda bel\u0259. \u0130slam dinini q\u0259bul ed\u0259nd\u0259n sonra \u0259srl\u0259rboyu xalq\u0131m\u0131z \u00f6z\u00fcn\u00fc \u0259sas\u0259n m\u00fcs\u0259lman adland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Buna baxmayaraq, biz n\u0259inki \u00f6lk\u0259nin ad\u0131 Az\u0259rbaycan v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 etnonimin\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015fmal\u0131, biz onlar\u0131 qorumal\u0131y\u0131q. Art\u0131q XIX \u0259srd\u0259 &#8220;K\u0259\u015fk\u00fcl&#8221; q\u0259zeti xalq\u0131m\u0131z\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 adland\u0131r\u0131lmas\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. Lakin bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs susduruldu. Niy\u0259? \u00c7\u00fcnki Rusiya \u0130mperiyas\u0131 \u015f\u0259raitind\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 s\u00f6zl\u0259ri qada\u011fan edilmi\u015fdir. Bu haqda \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov bel\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201c\u015e\u0259rqi Zaqafqaziya M\u00fcs\u0259lmanlar\u0131\u2026 do\u011fma v\u0259t\u0259nl\u0259rini \u00f6z ad\u0131 Az\u0259rbaycan ad\u0131 il\u0259 \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa v\u0259 \u00f6zl\u0259rini Az\u0259ri t\u00fcrk\u00fc, Az\u0259rbaycanl\u0131 adland\u0131rma\u011fa c\u0259sar\u0259t etmirdil\u0259r; t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li xalq olduqlar\u0131n\u0131 dem\u0259y\u0259 c\u00fcr\u0259t etmirdil\u0259r\u2026\u201d (Bax. \u0410-M \u0431. Top\u00e7uba\u015fov, Se\u00e7ilmi\u015f, IV cild, Bak\u0131, 2015)\u201d. Sovet hakimiyy\u0259tinin ilk ill\u0259rind\u0259 bizi h\u0259qiq\u0259t\u0259n \u0259vv\u0259lc\u0259 t\u00fcrk, daha sonra Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 n\u0259hay\u0259t az\u0259rbaycanl\u0131 adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. B\u0259zil\u0259ri guya Stalinin \u201caz\u0259rbaycanl\u0131\u201d etnonimi biz\u0259 \u201cs\u0131r\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d iddia edirl\u0259r. Stalini, xalq\u0131m\u0131za qar\u015f\u0131 edil\u0259nl\u0259r daxil olmaqla, bir \u00e7ox m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 g\u00fcnahland\u0131rmaq olar, lakin xalq\u0131m\u0131z\u0131n ad\u0131n\u0131 icad etm\u0259kd\u0259 \u0259sla. Etnonimimizin bu c\u00fcr m\u0259rh\u0259l\u0259li transformasiyas\u0131 he\u00e7 bir ideoloji v\u0259 ya inzibati t\u0259sirin deyil, dir\u00e7\u0259lmi\u015f sovet d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi (tamamil\u0259 suveren olmasa da) \u015f\u0259raitind\u0259 etnik identifikasiyan\u0131n t\u0259bii inki\u015faf\u0131n\u0131n n\u0259tic\u0259sidir.<\/p>\n<p><strong>-Y\u0259ni, biz t\u00fcrk\u00fck, yoxsa az\u0259rbaycanl\u0131y\u0131q?<\/strong><\/p>\n<p>-Onu dey\u0259 bil\u0259r\u0259m ki, \u201cbiz t\u00fcrk\u00fck\u201d v\u0259 \u201cbiz az\u0259rbaycanl\u0131y\u0131q\u201d anlay\u0131\u015flar\u0131 \u0259traf\u0131nda m\u00fcxt\u0259lif yana\u015fmalar var. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 1995-ci ild\u0259 m\u00fcst\u0259qil Az\u0259rbaycan\u0131n Konstitusiyas\u0131n\u0131n q\u0259bulu zaman\u0131 h\u0259rt\u0259r\u0259fli m\u00fczakir\u0259 olunmu\u015fdur. M\u0259n d\u0259, h\u0259m\u00e7inin bu m\u00fczakir\u0259l\u0259rd\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f\u0259m v\u0259 ulu \u00f6nd\u0259r Heyd\u0259r \u018fliyevin r\u0259hb\u0259rlik etdiyi konstitusiya komissiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fc olmu\u015fam. M\u00fczakir\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259ri \u00fcmumxalq referendumuna t\u0259qdim edildi v\u0259 Konstitusiyam\u0131zda t\u0259sdiq edildi. M\u0259n bu g\u00fcn d\u0259 \u0259vv\u0259l t\u0259qdim etdiyim fikird\u0259 qal\u0131ram. Bu iki anlay\u0131\u015f aras\u0131nda n\u0259inki ziddiyy\u0259t yoxdur, geneoloji ba\u011fl\u0131l\u0131q m\u00f6vcuddur. Bu ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n mahiyy\u0259ti ondan ibar\u0259tdir ki, Az\u0259rbaycan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti t\u00fcrk\u0259silli skifl\u0259r, y\u0259ni quzlar\/o\u011fuzlar yaratm\u0131\u015fd\u0131lar. Az\u0259rbaycan ad\u0131n\u0131n dan\u0131lmas\u0131 v\u0259 yaxud onun yad tutulmas\u0131 d\u00f6vl\u0259timizi yaradan ulu t\u00fcrk\u0259silli babalar\u0131m\u0131z\u0131n xatir\u0259sin\u0259 x\u0259yan\u0259tdir. Ax\u0131, biz m\u0259hz Az\u0259rbaycan adl\u0131 d\u00f6vl\u0259tin h\u00fcdudlar\u0131 daxilind\u0259 bir mill\u0259t olaraq formala\u015fm\u0131\u015f\u0131q. Milliyy\u0259tc\u0259 biz t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li az\u0259rbaycanl\u0131y\u0131q, nec\u0259 ki, qazaxlar, \u00f6zb\u0259kl\u0259r v\u0259 onlarla dig\u0259r milliyy\u0259tl\u0259r t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li, italyanlar, frans\u0131zlar, ispanlar v\u0259 portuqallar roman m\u0259n\u015f\u0259li, ruslar, ukraynal\u0131lar, belaruslar v\u0259 polyaklar slavyan m\u0259n\u015f\u0259li xalqlard\u0131r. Xalq\u0131m\u0131z\u0131n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li oldu\u011funu inkar etm\u0259k b\u00f6y\u00fck bir s\u0259hvdir. Az\u0259rbaycanl\u0131 kimliyimiz\u0259 m\u0259h\u0259l qoyulmamas\u0131 da, h\u0259m\u00e7inin b\u00f6y\u00fck s\u0259hvdir. H\u0259r iki anlay\u0131\u015f bizim \u00fc\u00e7\u00fcn eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 do\u011fmad\u0131r, yax\u0131nd\u0131r v\u0259 minillik tariximizl\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r. H\u0259r bir insan\u0131n h\u0259m ata ad\u0131, h\u0259m \u00f6z ad\u0131 oldu\u011fu kimi, xalqlar da eyni c\u00fcr adlara malikdir. T\u00fcrk etnonimi xalq\u0131m\u0131z\u0131n atalar\u0131n\u0131n v\u0259 \u0259cdadlar\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycanl\u0131 etnonimi is\u0259 bizim, \u00f6z dilini, m\u0259d\u0259niyy\u0259tini v\u0259 ideologiyas\u0131n\u0131 27 \u0259srlik tarix\u0259 malik Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 formala\u015fd\u0131ran t\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>-Atropatena\/Adorbayqan adl\u0131 \u00f6lk\u0259nin aqib\u0259ti nec\u0259 oldu?<\/strong><\/p>\n<p>-\u00d6lk\u0259nin yarad\u0131c\u0131s\u0131 &#8220;Arbak \u00e7ar Maday\u0131n&#8221; \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra yeni h\u00f6kmdarlar \u00f6lk\u0259nin m\u00fcst\u0259qilliyini qoruyub saxlama\u011f\u0131 bacarmad\u0131lar. Skifl\u0259r 594-c\u00fc ilin \u0259vv\u0259lind\u0259, midiyal\u0131lar\u0131n sui-q\u0259sdi n\u0259tic\u0259sind\u0259 hegemon statuslar\u0131n\u0131 itirdil\u0259r, sonra is\u0259 ke\u00e7mi\u015f m\u00fctt\u0259fiql\u0259ri olan Babil v\u0259 midiyal\u0131lar il\u0259 qar\u015f\u0131durmalar\u0131 meydana g\u0259ldi. Bu qar\u015f\u0131durmalar n\u0259tic\u0259sind\u0259, m\u00f6vcudlu\u011funun 27-ci ilind\u0259, y\u0259ni 585-ci ild\u0259 Atropatena\/Adorbayqan m\u00fcst\u0259qilliyini itir\u0259r\u0259k Midiya d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 daxil edildi. E.\u0259. 550-ci ild\u0259 Midiya Atropatena il\u0259 birlikd\u0259 yeni qurulmu\u015f Fars\/\u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r \u0130mperiyas\u0131na daxil edildi.<\/p>\n<p><strong>-\u0130kinci m\u0259rh\u0259l\u0259, y\u0259ni \u0259vv\u0259ll\u0259r dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131z m\u00fcst\u0259qilliyin dir\u00e7\u0259ldilm\u0259si n\u0259 vaxt v\u0259 hans\u0131 \u015f\u0259raitd\u0259 ba\u015f verdi?<\/strong><\/p>\n<p>-E.\u0259. 331-ci ild\u0259 Fars\/\u018fh\u0259m\u0259nil\u0259r \u0130mperiyas\u0131, Midiya v\u0259 Atropatena il\u0259 birlikd\u0259 m\u0259\u011flub edil\u0259r\u0259k Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u0130mperiyas\u0131na daxil edildi. M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259ki m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 Midiyan\u0131n h\u00f6kmdar\u0131 \u00f6lk\u0259 qurucusunun \u0259cdad\u0131n varisi idi ki, o da, h\u0259m\u00e7inin Atropat\/Atorpat\/Atarpat titullar\u0131n\u0131 da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. Atropat \u0130sg\u0259nd\u0259rin yan\u0131nda y\u00fcks\u0259k etimad qazana bildi, bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 Makedoniya ordusu Midiya \u0259razisind\u0259n geri \u00e7\u0259kildi. E.\u0259. 323-c\u00fc ild\u0259 Makedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259rin \u00f6l\u00fcm\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Atropat\u0131n k\u00fcr\u0259k\u0259ni Perdikka onun varisi olduqdan sonra o, Atropatenan\u0131 Midiya satrapiyas\u0131ndan\/b\u00f6lg\u0259sind\u0259n \u00e7\u0131xarma\u011f\u0131 v\u0259 Makedoniya \u0130mperiyas\u0131 daxilind\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 &#8220;Ki\u00e7ik Midiya&#8221; ad\u0131 il\u0259 tan\u0131nan m\u00fcst\u0259qil b\u00f6lg\u0259 yaratma\u011f\u0131 bacard\u0131. E.\u0259. 331-ci ild\u0259 Perdikkan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra Atropat Ki\u00e7ik Midiyan\u0131 Makedoniya \u0130mperiyas\u0131ndan \u00e7\u0131xard\u0131 v\u0259 orijinal \u201cAtropatena\u201d ad\u0131 il\u0259 \u00f6lk\u0259sinin m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etdi (bax: Strabon).<\/p>\n<p><strong>-\u00d6lk\u0259mizi yaradan ulu \u0259cdad\u0131n ad\u0131 niy\u0259 Suriya m\u0259nb\u0259yind\u0259 var, bizim m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 yoxdur?<\/strong><\/p>\n<p>-M\u0259s\u0259l\u0259 buras\u0131ndad\u0131r ki, \u201cAz\u0259rbaycan\u201d adl\u0131 \u00f6lk\u0259nin \u0259cdad\u0131n\u0131n ad\u0131 Az\u0259rbaycan m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 saxlanm\u0131\u015fd\u0131r. G\u00fcnah m\u0259nb\u0259l\u0259rimizd\u0259 deyil, problem tariximiz\u0259 dair bilgil\u0259rin yet\u0259rli q\u0259d\u0259r qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259m\u0259sind\u0259dir. Bu \u0259cdad\u0131n ad\u0131 O\u011fuz xand\u0131r. \u201cAz\u0259rbaycan\u201d adl\u0131 \u00f6lk\u0259nin m\u0259hz O\u011fuz xan t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 XIII \u0259srin b\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan tarix\u00e7isi F\u0259zlullah R\u0259\u015fid\u0259ddin m\u0259lumat vermi\u015fdir. Yuxar\u0131da ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n skif \u00e7ar\u0131 Madiyin el\u0259 O\u011fuz Xan olmas\u0131 b\u00f6y\u00fck Didro v\u0259 Dalamber t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259\u015fr olunmu\u015f frans\u0131z ensiklopediyas\u0131nda (1783-c\u00fc il) qeyd olunur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u0259xmin\u0259n iki il \u0259vv\u0259l tarix elml\u0259ri doktoru H\u0259s\u0259n H\u0259s\u0259novun \u201cMakedoniyal\u0131 \u0130sg\u0259nd\u0259r v\u0259 Atropat\u201d adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n ilk t\u0259qdimat\u0131 ke\u00e7irildi. Kitabda &#8220;Az\u0259rbaycan&#8221;&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13491"}],"collection":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13491"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13491\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13492,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13491\/revisions\/13492"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13491"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13491"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13491"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}