{"id":17781,"date":"2020-04-01T14:58:35","date_gmt":"2020-04-01T10:58:35","guid":{"rendered":"https:\/\/www.hakimiyyet.com\/2019\/17781"},"modified":"2020-04-01T14:58:35","modified_gmt":"2020-04-01T10:58:35","slug":"elcin-%c9%99hm%c9%99dov-31-mart-soyqirimi-xx-%c9%99srd%c9%99-az%c9%99rbaycanlilara-qarsi-etnik-t%c9%99mizl%c9%99m%c9%99-v%c9%99-kutl%c9%99vi-soyqirimi-cinay%c9%99tl%c9%99rinin-t%c9%99rkib-hiss%c9%99s","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/?p=17781","title":{"rendered":"El\u00e7in \u018fhm\u0259dov: 31 mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 XX \u0259srd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 k\u00fctl\u0259vi soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tl\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259sidir"},"content":{"rendered":"<p> [ad_1]<br \/>\n<\/p>\n<div style=\"margin-top: 32px;\" id=\"selectedtext\">\n<p style=\"text-align: left;\"><em>Az\u0259rbaycan\u0131n XIX-XX \u0259srl\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n b\u00fct\u00fcn faci\u0259l\u0259ri torpaqlar\u0131n\u0131n z\u0259bti il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunaraq, erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f, planl\u0131 sur\u0259td\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tinin ayr\u0131-ayr\u0131 m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rini t\u0259\u015fkil edir.<\/em><\/p>\n<p><strong>Heyd\u0259r \u018fliyev<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00dcmummilli lider<\/strong><\/p>\n<p>Bak\u0131, 31 mart, <a href=\"https:\/\/azertag.az\" target=\"_blank\" class=\"azertac-link\" rel=\"noopener noreferrer\">AZ\u018fRTAC<\/a><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan xalq\u0131 son iki y\u00fcz il \u0259rzind\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin davaml\u0131 olaraq etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tin\u0259 m\u0259ruz qalaraq \u00f6z tarixi torpaqlar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131nm\u0131\u015f, qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn\u0259 \u00e7evrilmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/azertag.az\" target=\"_blank\" class=\"azertac-link\" rel=\"noopener noreferrer\">AZ\u018fRTAC<\/a> Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti yan\u0131nda D\u00f6vl\u0259t \u0130dar\u0259\u00e7ilik Akademiyas\u0131n\u0131n professoru, siyasi elml\u0259r doktoru, \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f B\u00f6lg\u0259sinin Az\u0259rbaycanl\u0131 \u0130cmas\u0131\u201d \u0130ctimai Birliyinin s\u0259dr m\u00fcavini El\u00e7in \u018fhm\u0259dovun \u201c31 mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 XX \u0259srd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 k\u00fctl\u0259vi soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tl\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259sidir\u201d s\u0259rl\u00f6vh\u0259li m\u0259qal\u0259sini t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p>XVIII \u0259srin birinci r\u00fcb\u00fcnd\u0259 \u00e7ar Rusiyas\u0131 onunla \u0259laq\u0259 saxlayan erm\u0259nil\u0259rd\u0259n \u00f6z g\u0259l\u0259c\u0259k i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q planlar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bir vasit\u0259 kimi istifad\u0259 etmi\u015fdir. Bu zaman Rusiya imperatoru t\u0259r\u0259find\u0259n erm\u0259nil\u0259r\u0259 diqq\u0259t g\u00f6st\u0259rilm\u0259si, himay\u0259darl\u0131q edilm\u0259si yaln\u0131z \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n m\u0259nafeyi namin\u0259 edilirdi v\u0259 bu siyas\u0259t sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 d\u0259 davam etdirilmi\u015fdir. Bu zaman erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sinin \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n biri m\u0259hz m\u00fch\u00fcm strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n Qaraba\u011f \u0259razisi olmu\u015f, bu b\u00f6lg\u0259y\u0259 \u00e7arizm t\u0259r\u0259find\u0259n x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirilmi\u015fdir. <\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 &#8211; 1805-ci il may\u0131n 14-d\u0259 Qaraba\u011f xan\u0131 \u0130brahim xanla \u00e7ar Rusiyas\u0131n\u0131n Qafqaz qo\u015funlar\u0131n\u0131n ba\u015f komandan\u0131 general Sisianov aras\u0131nda K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259si (\u201cAndl\u0131 \u00f6hd\u0259lik\u201d) imzalanm\u0131\u015fd\u0131. Bu fakt onu g\u00f6st\u0259rir ki, \u0259g\u0259r erm\u0259nil\u0259r Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fay\u0131b v\u0259zif\u0259 sahibi olsayd\u0131lar, general Sisianovla m\u00fcqavil\u0259 Qaraba\u011f xan\u0131 \u0130brahim xanla imzalanmazd\u0131.<\/p>\n<p>Bununla yana\u015f\u0131, Qaraba\u011f \u0259halisinin say\u0131 v\u0259 etnik t\u0259rkibi haqq\u0131nda \u0259trafl\u0131 m\u0259lumat ver\u0259n, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u00fch\u00fcm s\u0259n\u0259d hesab edil\u0259n \u00e7ar m\u0259murlar\u0131 Yermolov v\u0259 Mogilyovski t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rtib edilmi\u015f \u201cQaraba\u011f \u0259yal\u0259tinin t\u0259sviri\u201dn\u0259 g\u00f6r\u0259, 1823-c\u00fc ild\u0259 Qaraba\u011f \u0259yal\u0259tind\u0259 20 min 95 ail\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 15 min 729 az\u0259rbaycanl\u0131 v\u0259 4 min 366 erm\u0259ni ail\u0259si olmu\u015fdur. K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sind\u0259n sonra y\u0259ni, 1823-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259nil\u0259rin hesab\u0131na \u0259yal\u0259td\u0259 onlar\u0131n say\u0131 art\u0131b 4 min 366-ya \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. Tarixi faktlar g\u00f6st\u0259rir ki, strateji bax\u0131mdan m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olan Az\u0259rbaycan\u0131n Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 \u0130randan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n erm\u0259ni \u0259halisinin k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. 1804-1813-c\u00fc, 1826-1828-ci ill\u0259r Rusiya-\u0130ran v\u0259 1828-1829-cu ill\u0259r Rusiya-T\u00fcrkiy\u0259 m\u00fcharib\u0259l\u0259rinin gedi\u015find\u0259, h\u0259m d\u0259 sonralar erm\u0259nil\u0259rin \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 C\u0259nubi Qafqaza, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 burada onlar\u0131n say\u0131 ilb\u0259il artd\u0131. Bunu Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda ba\u011flanm\u0131\u015f G\u00fcl\u00fcstan (12 oktyabr 1813-c\u00fc il) v\u0259 T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay (10 fevral 1828-ci il) m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri kimi s\u0259n\u0259dl\u0259r d\u0259 t\u0259sdiq edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda ba\u011flanm\u0131\u015f T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sinin \u015fahidi, erm\u0259nil\u0259rin \u0130randan Qafqaza, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sinin i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131, o vaxt Rusiyan\u0131n \u0130randak\u0131 s\u0259firi olan rus yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131 A.Qriboyedov yaz\u0131r ki, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f erm\u0259nil\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti m\u00fcs\u0259lman (az\u0259rbaycanl\u0131lar n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur \u2013 E.\u018f.) m\u00fclk\u0259darlar\u0131n\u0131n torpaqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. Bu faktlar\u0131 N.N.\u015eavrov bel\u0259 t\u0259svir edir: \u201c1828-1830-cu ill\u0259r m\u00fcharib\u0259si qurtard\u0131qdan sonra biz 40 mind\u0259n \u00e7ox \u0130ran v\u0259 84 min T\u00fcrkiy\u0259 erm\u0259nisini k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcb onlar\u0131, dem\u0259k olar ki, erm\u0259nil\u0259r ya\u015famayan Yelizavetpol v\u0259 \u0130r\u0259van quberniyalar\u0131nda, Tiflis, Bor\u00e7al\u0131, Axalsix, Axalk\u0259l\u0259k q\u0259zalar\u0131n\u0131n \u0259n yax\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259t torpaqlar\u0131nda yerl\u0259\u015fdirdik. H\u0259min erm\u0259nil\u0259r Yelizavetpol quberniyas\u0131n\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si (Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur) v\u0259 G\u00f6y\u00e7\u0259 g\u00f6l\u00fcn\u00fcn sahill\u0259rind\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131lar. Bunu da n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki, r\u0259smi olaraq k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n 124 min erm\u0259nid\u0259n ba\u015fqa, buraya qeyri-r\u0259smi k\u00f6\u00e7\u0259nl\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 onlar\u0131n say\u0131 200 min n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7oxdur\u201d.<\/p>\n<p>1828-ci il fevral\u0131n 10-da Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda Rusiya il\u0259 \u0130ran aras\u0131nda ba\u011flanm\u0131\u015f T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sinin \u015fahidi, erm\u0259nil\u0259rin \u0130randan Qafqaza, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sinin i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131 olan rus yaz\u0131\u00e7\u0131s\u0131, o vaxt Rusiyan\u0131n \u0130randak\u0131 s\u0259firi A.S.Qriboyedov bu m\u00fcqavil\u0259nin ayr\u0131-ayr\u0131 madd\u0259l\u0259rinin ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. M\u00fcqavil\u0259nin 4-c\u00fc v\u0259 13-c\u00fc madd\u0259l\u0259ri Qriboyedov t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cyax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f\u201c, 14-c\u00fc madd\u0259 is\u0259 geni\u015fl\u0259ndirilmi\u015fdir. Tarixi \u0259d\u0259biyyatda 12, 14, 15-ci madd\u0259l\u0259rin m\u00fc\u0259llifi A.S.Qriboyedov say\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p> Bundan \u0259lav\u0259, 1829-cu il \u018fdirn\u0259 m\u00fcqavil\u0259si il\u0259 Osmanl\u0131 imperiyas\u0131ndan da erm\u0259nil\u0259rin yenic\u0259 i\u015f\u011fal olunmu\u015f Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131. Bu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 prosesinin davam\u0131 olaraq 1877-1879-cu ill\u0259r Rusiya-T\u00fcrkiy\u0259 m\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259 d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n C\u0259nubi Qafqaza daha 85 min erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>XIX \u0259srin sonu-XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 C\u0259nubi Qafqaza erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si davam etdirildi. T\u0259kc\u0259 1896-c\u0131 ild\u0259n 1908-ci il\u0259d\u0259k &#8211; 13 ild\u0259 Zaqafqaziyaya 400 min erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc. Bu bar\u0259d\u0259 N.N.\u015eavrov yaz\u0131r: \u201c1896-c\u0131 ild\u0259 general-adyutant \u015eeremetyev Zaqafqaziyada ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r haqq\u0131nda m\u0259lumat\u0131nda onlar\u0131n say\u0131n\u0131n 900 min n\u0259f\u0259r oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. 1908-ci ild\u0259 is\u0259 onlar\u0131n say\u0131 1 milyon 300 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r, y\u0259ni bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 erm\u0259nil\u0259r 400 min n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q \u00e7oxalm\u0131\u015flar. Hal-haz\u0131rda Zaqafqaziyada ya\u015fayan 1 milyon 300 min erm\u0259nid\u0259n 1 milyon n\u0259f\u0259ri diyar\u0131n k\u00f6kl\u00fc sakinl\u0259ri deyil v\u0259 onlar buraya bizim t\u0259r\u0259fimizd\u0259n k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fl\u0259r\u201d.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 burada yeni erm\u0259ni k\u0259ndl\u0259ri \u2013 Mara\u011fal\u0131, Canyataq, Yuxar\u0131 \u00c7ayl\u0131, A\u015fa\u011f\u0131 \u00c7ayl\u0131 v\u0259 s. k\u0259ndl\u0259r sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. C\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n Mara\u011fa \u015f\u0259h\u0259rind\u0259n Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259r\u0259k orada m\u0259skunla\u015fan erm\u0259nil\u0259r 1828-ci ild\u0259n 150 il sonra, y\u0259ni 1978-ci ild\u0259 sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, A\u011fd\u0259r\u0259 rayonunda h\u0259min k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259nin \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 abid\u0259 ucaltm\u0131\u015f (abid\u0259nin \u00fcz\u0259rind\u0259 erm\u0259nic\u0259 \u201cMara\u011fa-150\u201d s\u00f6zl\u0259ri yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131), lakin XX \u0259srin 80-ci ill\u0259rinin sonunda, y\u0259ni Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 qald\u0131rd\u0131qlar\u0131 zaman h\u0259min abid\u0259ni \u00f6zl\u0259ri m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 da\u011f\u0131tm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Bununla yana\u015f\u0131, erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si hesab\u0131na \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda da demoqrafik v\u0259ziyy\u0259t d\u0259yi\u015fdi. Erm\u0259nistan SSR-in M\u0259rk\u0259zi Statistika \u0130dar\u0259sinin 1962-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f statistik m\u0259cmu\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, 1831-ci ild\u0259 \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin 18 min 766 n\u0259f\u0259r \u0259halisinin 15 min 992 n\u0259f\u0259ri, 1866-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 27 min 246 n\u0259f\u0259rd\u0259n 23 min 627 n\u0259f\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131 olmu\u015fdur (y\u0259ni \u0259halinin 85,2%-i). Erm\u0259ni t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 Zaven Korkodyan\u0131n 1932-ci ild\u0259 \u0130r\u0259vanda n\u0259\u015fr olunmu\u015f \u201cSovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n \u0259halisi 1831-1931\u201d kitab\u0131nda da qeyd edilir ki, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n \u0130r\u0259van, E\u00e7mi\u0259dzin, Yeni B\u0259yazid, Aleksandropol q\u0259zalar\u0131nda, Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyas\u0131n\u0131n Z\u0259ng\u0259zur v\u0259 Qazax-Dilican q\u0259zalar\u0131nda, Tiflis quberniyas\u0131n\u0131n Lori-P\u0259mb\u0259k (Bor\u00e7al\u0131 mahal\u0131) q\u0259zas\u0131nda 2310 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259sind\u0259n 2000-i az\u0259rbaycanl\u0131lara m\u0259xsus olmu\u015fdur. \u0130r\u0259vanda ya\u015fayan 10 min n\u0259f\u0259r \u0259halinin 7 min n\u0259f\u0259ri az\u0259rbaycanl\u0131 olmaqla yana\u015f\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131 idar\u0259 ed\u0259n 40 n\u0259f\u0259rin ham\u0131s\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131lar olmu\u015flar. 1920-ci il\u0259d\u0259k \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda, x\u00fcsusil\u0259 \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin say\u0131 xeyli \u00e7ox olmu\u015f, y\u0259ni q\u0259zada olan 99 min n\u0259f\u0259r \u0259halinin 62,6 min n\u0259f\u0259ri (66%) az\u0259rbaycanl\u0131, 36,4 min n\u0259f\u0259ri (34%) is\u0259 erm\u0259ni olmu\u015fdur.<\/p>\n<p> Erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri XIX \u0259srin sonunda \u2013 1885-ci ild\u0259 Marseld\u0259 \u201cArmenakan\u201d, 1887-ci ild\u0259 Cenevr\u0259d\u0259 \u201cHn\u00e7aq\u201d, 1890-c\u0131 ild\u0259 is\u0259 Tiflisd\u0259 \u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d partiyalar\u0131n\u0131 yaratd\u0131lar. Bundan sonra, erm\u0259nil\u0259rin \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yaratmaq iddialar\u0131 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259m qoydu. \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d ideyas\u0131 il\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259r \u00f6z m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn xarici himay\u0259darlar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 m\u00fcxt\u0259lif vaxtlarda t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli terror v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kl\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 siyas\u0259ti aparm\u0131\u015flar. Y\u0259ni Az\u0259rbaycan xalq\u0131 son 200 il \u0259rzind\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin davaml\u0131 olaraq etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tin\u0259 m\u0259ruz qalaraq \u00f6z tarixi torpaqlar\u0131ndan did\u0259rgin sal\u0131nm\u0131\u015f, qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn\u0259 \u00e7evrilmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, erm\u0259nil\u0259rin k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 prosesi b\u00fct\u00fcn XIX \u0259sr boyunca davam etdirilmi\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 regionda demoqrafik v\u0259ziyy\u0259t\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmi\u015f, n\u0259tic\u0259d\u0259 onlar\u0131n C\u0259nubi Qafqazda s\u00fcni sur\u0259td\u0259 \u00e7oxald\u0131lmas\u0131 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n ba\u015flayaraq az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tinin ba\u015f qald\u0131rmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n 1890-c\u0131 ild\u0259 Tiflisd\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f \u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d partiyas\u0131n\u0131n proqram\u0131nda ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d ideyas\u0131n\u0131 realla\u015fd\u0131rmaq istiqam\u0259tind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini geni\u015fl\u0259ndir\u0259r\u0259k \u00f6z tarixi torpaqlar\u0131nda ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 planl\u0131 sur\u0259td\u0259 do\u011fma yurdlar\u0131ndan qovmaqla etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Bel\u0259 ki, 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r Bak\u0131da, \u015eu\u015fada, G\u0259nc\u0259d\u0259, \u0130r\u0259vanda, Nax\u00e7\u0131vanda, Ordubadda, \u015e\u0259rur-D\u0259r\u0259l\u0259y\u0259zd\u0259, Tiflisd\u0259, Z\u0259ng\u0259zurda, Qazaxda v\u0259 ba\u015fqa yerl\u0259rd\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tmi\u015f, \u0259hali amans\u0131zl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, \u015f\u0259h\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259r yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. <\/p>\n<p>1917-ci ild\u0259 Rusiyada ba\u015f ver\u0259n fevral v\u0259 oktyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra \u201cDa\u015fnaks\u00fctyun\u201d partiyas\u0131 v\u0259 Erm\u0259ni Milli Konqresi daha geni\u015f f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Eyni zamanda, V.Lenin t\u0259r\u0259find\u0259n 1917-ci ilin dekabr\u0131nda Qafqaz i\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti f\u00f6vq\u0259lad\u0259 komissar t\u0259yin edil\u0259n S.\u015eaumyan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n\u0131n\u0131n t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 r\u0259hb\u0259rin\u0259 \u00e7evrildi. 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Leninin himay\u0259si alt\u0131nda \u015eaumyan Bak\u0131 Kommunas\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri oldu.<\/p>\n<p>Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n, 1918-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259, y\u0259ni mart q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259 bilavasit\u0259 bol\u015fevik maskas\u0131 geyinmi\u015f \u015eaumyana tabe olan erm\u0259ni silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin say\u0131 10 min\u0259 yax\u0131n idi. \u015eaumyan\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 1918-ci ilin yaz\u0131nda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 \u0259sl soyq\u0131r\u0131m\u0131 t\u00f6r\u0259dildi. Bel\u0259 ki, h\u0259min il mart\u0131n 30-da silahl\u0131 da\u015fnaklar az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n evl\u0259rin\u0259 h\u00fccum ed\u0259r\u0259k amans\u0131z q\u0259tll\u0259r t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Mart\u0131n 31-d\u0259 v\u0259 aprelin ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259 q\u0131r\u011f\u0131nlar k\u00fctl\u0259vi xarakter ald\u0131. Minl\u0259rl\u0259 dinc az\u0259rbaycanl\u0131 yaln\u0131z milli m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 m\u0259hv edildi. H\u0259min g\u00fcnl\u0259rd\u0259 erm\u0259ni-bol\u015fevik birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Bak\u0131da 12 min dinc az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. Bu qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259r zaman\u0131 insanlar evl\u0259rind\u0259 diri-diri yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, el\u0259c\u0259 d\u0259 x\u00fcsusi i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259rl\u0259 v\u0259 amans\u0131zl\u0131qla \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>Erm\u0259nil\u0259rin silahl\u0131 h\u00fccumu n\u0259tic\u0259sind\u0259 1918-ci ilin ilk be\u015f ay\u0131 \u0259rzind\u0259 Quba q\u0259zas\u0131nda 16 mind\u0259n \u00e7ox insan x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131qla q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f, 167 k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r ki, onlardan 35-i haz\u0131rda m\u00f6vcud deyil. Erm\u0259ni-da\u015fnak d\u0259st\u0259l\u0259rinin Quba q\u0259zas\u0131nda az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirm\u0259l\u0259rin\u0259 dair a\u015fkar edilmi\u015f faktlar son vaxtlar bir daha s\u00fcbuta yetirilmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, 2007-ci ild\u0259 Quba \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 k\u00fctl\u0259vi m\u0259zarl\u0131qlar\u0131n a\u015fkar edilm\u0259si erm\u0259ni vandalizmini t\u0259sdiql\u0259y\u0259n faktlard\u0131r. Onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Amazasp\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 erm\u0259ni h\u0259rbi birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri Qubada t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisi il\u0259 yana\u015f\u0131, y\u0259hudil\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 da q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259tmi\u015fl\u0259r. Apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olmu\u015fdur ki, 1918-1919-cu ill\u0259rd\u0259 Qubada erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n 3 min n\u0259f\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r y\u0259hudi q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, Erm\u0259ni da\u015fnaklar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda Bak\u0131da v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259 50 min\u0259 yax\u0131n insan x\u00fcsusi i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259rl\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir. Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131nda 10 mind\u0259n \u00e7ox, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131nda 10 min 270 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 amans\u0131zl\u0131qla \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>Eyni zamanda, 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 indiki Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f 575 min az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n 565 min n\u0259f\u0259ri \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f v\u0259 yaxud do\u011fma torpa\u011f\u0131ndan did\u0259rgin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bu r\u0259q\u0259mi Z.Korkodyan \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cSovet Erm\u0259nistan\u0131n\u0131n \u0259halisi 1831-1931\u201d kitab\u0131nda t\u0259sdiq ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r: \u201c1920-ci ild\u0259 sovet h\u00f6kum\u0259tin\u0259 da\u015fnaklardan c\u0259mi 10 min n\u0259f\u0259rd\u0259n bir q\u0259d\u0259r art\u0131q t\u00fcrk (az\u0259rbaycanl\u0131) \u0259hali qalm\u0131\u015fd\u0131r. 1922-ci ild\u0259 60 min qa\u00e7q\u0131n geri qay\u0131td\u0131qdan sonra az\u0259rbaycanl\u0131lar burada 72 min 596 n\u0259f\u0259r, 1931-ci ild\u0259 is\u0259 105 min 838 n\u0259f\u0259r olmu\u015fdur\u201d.<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n y\u00fczl\u0259rl\u0259 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fda 157 k\u0259nd da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u015eu\u015fada az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 amans\u0131z q\u0131r\u011f\u0131nlar t\u00f6r\u0259dilmi\u015fdir. Bu d\u00f6vrd\u0259 Quba q\u0259zas\u0131nda 167, \u015eamax\u0131 q\u0259zas\u0131nda 110, Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zas\u0131nda 115, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 211, Qars vilay\u0259tind\u0259 92 ya\u015fay\u0131\u015f m\u0259nt\u0259q\u0259si yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, da\u011f\u0131d\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 talan edilmi\u015fdir. 1919-cu ilin son iki ay\u0131nda \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131n E\u00e7mi\u0259dzin v\u0259 S\u00fcrm\u0259li q\u0259zalar\u0131nda 96 k\u0259nd, \u0130r\u0259van q\u0259zas\u0131n\u0131n is\u0259 b\u00fct\u00fcn k\u0259ndl\u0259ri m\u0259hv edilmi\u015f, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131nda 132 min az\u0259rbaycanl\u0131 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p> \u00dcmumilikd\u0259, 1918-1920-ci ill\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6r\u0259dilmi\u015f k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlar\u0131n Bak\u0131, Quba, \u015eamax\u0131, K\u00fcrd\u0259mir, L\u0259nk\u0259ranla yana\u015f\u0131, \u015eu\u015fada, \u0130r\u0259van quberniyas\u0131 \u0259razisind\u0259, Z\u0259ng\u0259zurda, Nax\u00e7\u0131vanda, \u015e\u0259rurda, Ordubadda, Qarsda v\u0259 ba\u015fqa b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259 amans\u0131z \u015f\u0259kild\u0259 davam etdirilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 on minl\u0259rl\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259n q\u0259ddar \u00fcsullarla q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015fdir. Tarixi Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n bu v\u0259h\u015filikl\u0259r t\u00f6r\u0259dil\u0259rk\u0259n m\u0259kt\u0259bl\u0259r, m\u0259scidl\u0259r yand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, maddi-m\u0259d\u0259niyy\u0259t n\u00fcmun\u0259l\u0259ri m\u0259hv edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti qurulduqdan sonra F\u00f6vq\u0259lad\u0259 T\u0259hqiqat Komissiyas\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 erm\u0259nil\u0259rin t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri cinay\u0259tl\u0259r ara\u015fd\u0131r\u0131lma\u011fa ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. H\u00f6kum\u0259tin q\u0259rar\u0131 il\u0259 h\u0259r il (1919-cu v\u0259 1920-ci il mart\u0131n 31-d\u0259 \u00dcmummilli Mat\u0259m G\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilmi\u015fdir) mart ay\u0131n\u0131n 31-nin Mat\u0259m G\u00fcn\u00fc kimi qeyd edilm\u0259si q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Lakin Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin s\u00fcqutu bu i\u015fi ba\u015fa \u00e7atd\u0131rma\u011fa imkan verm\u0259di. <\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti yarad\u0131lark\u0259n regionda m\u00f6vcud olan geosiyasi v\u0259ziyy\u0259t 1918-ci il may\u0131n 29-da \u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259rinin erm\u0259nil\u0259r\u0259 siyasi m\u0259rk\u0259z kimi verilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. Bel\u0259likl\u0259, 1918-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131nda \u2013 ke\u00e7mi\u015f \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 yarad\u0131ld\u0131. <\/p>\n<p>C\u0259nubi Qafqaz\u0131n sovetl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u00f6z m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259nil\u0259r, 1920-ci ild\u0259 Z\u0259ng\u0259zuru v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n bir s\u0131ra torpaqlar\u0131n\u0131 Erm\u0259nistan SSR-\u0259 daxil etm\u0259y\u0259 nail oldular. Bununla da, Nax\u00e7\u0131van\u0131n Az\u0259rbaycandan ayr\u0131 sal\u0131nmas\u0131 v\u0259 quru \u0259laq\u0259l\u0259rin k\u0259silm\u0259si ba\u015f vermi\u015fdir. Sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 is\u0259 erm\u0259nil\u0259r Erm\u0259nistana verilmi\u015f Z\u0259ng\u0259zurda v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rd\u0259 d\u0259 tarix\u0259n ya\u015fam\u0131\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n deportasiya edilm\u0259si siyas\u0259tini daha da geni\u015fl\u0259ndirdil\u0259r. H\u0259r \u00fc\u00e7 C\u0259nubi Qafqaz Respublikas\u0131n\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin itirilm\u0259si \u0259razi-s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin qoyulu\u015funun \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u0259nas\u0131z etdi. Lakin C\u0259nubi Qafqazda sovet hakimiyy\u0259tinin qurulmas\u0131 Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sini g\u00fcnd\u0259likd\u0259n \u00e7\u0131xarmad\u0131.<\/p>\n<p>1921-ci il iyulun 4-5-d\u0259 RK(b)P MK-n\u0131n Qafqaz b\u00fcrosunun plenumu m\u0259s\u0259l\u0259ni m\u00fczakir\u0259 etm\u0259li oldu. \u0130yulun 5-d\u0259 plenumun s\u0259h\u0259r iclas\u0131nda Qaraba\u011f m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 yenid\u0259n bax\u0131ld\u0131. Plenum RK(b)P MK-n\u0131n r\u0259yini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq yeni q\u0259rar q\u0259bul etdi: \u201cM\u00fcs\u0259lmanlarla erm\u0259nil\u0259r aras\u0131nda milli bar\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n z\u0259ruriliyini, yuxar\u0131 v\u0259 a\u015fa\u011f\u0131 Qaraba\u011f\u0131n iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259ri v\u0259 daim Az\u0259rbaycanla s\u0131x \u0259laq\u0259d\u0259 olmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan SSR-in h\u00fcdudlar\u0131nda saxlan\u0131ls\u0131n, muxtar vilay\u0259tin t\u0259rkibin\u0259 daxil olan \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri inzibati m\u0259rk\u0259z olmaqla, ona geni\u015f vilay\u0259t muxtariyy\u0259ti verilsin\u201d.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan tarix\u00e7il\u0259rinin, siyas\u0259t\u00e7il\u0259rinin v\u0259 r\u0259hb\u0259rliyinin dediyi kimi, \u0259g\u0259r Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Erm\u0259nistan SSR-in t\u0259rkibind\u0259 olsayd\u0131, q\u0259rarda \u201cAz\u0259rbaycan SSR-in h\u00fcdudlar\u0131nda saxlan\u0131ls\u0131n\u201d \u0259v\u0259zin\u0259, \u201cAz\u0259rbaycan SSR-\u0259 verilsin\u201d yaz\u0131lard\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sinin da\u011fl\u0131q hiss\u0259sin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f erm\u0259nil\u0259r\u0259 1923-c\u00fc il iyulun 7-d\u0259 sovet Rusiyas\u0131n\u0131n himay\u0259darl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 bilavasit\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259rkibind\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti (DQMV) adl\u0131 status verilmi\u015f v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 bu hadis\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa dair g\u0259l\u0259c\u0259k \u0259razi iddialar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir vasit\u0259 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 &#8211; 1947-ci il dekabr\u0131n 23-d\u0259 SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin \u201cErm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz\u00e7u v\u0259 dig\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin Az\u0259rbaycan SSR-in K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haq-q\u0131nda\u201d q\u0259rar\u0131na \u0259sas\u0259n 1948-53-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n tarixi torpaqlar\u0131ndan, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 \u0130r\u0259van v\u0259 onun \u0259traf rayonlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 deportasiya olunmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 150 min\u0259 yax\u0131n soyda\u015f\u0131m\u0131z zorak\u0131l\u0131qla Az\u0259rbaycan\u0131n aran rayonlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. N\u0259tic\u0259d\u0259, Erm\u0259nistan SSR h\u00f6kum\u0259ti SSR\u0130 r\u0259hb\u0259rliyind\u0259ki himay\u0259darlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259kliyi say\u0259sind\u0259 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00f6z tarixi torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131na d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 nail oldu. Xaricd\u0259n g\u0259tiril\u0259n erm\u0259nil\u0259r is\u0259 repatriasiya ad\u0131 il\u0259 Erm\u0259nistan SSR-d\u0259n planl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 deportasiya edil\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r c\u00fcr \u015f\u0259raiti olan evl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fdirildil\u0259r.<\/p>\n<p> Yaln\u0131z XX \u0259srin sonunda \u00fcmummilli lider Heyd\u0259r \u018fliyev 1993-c\u00fc ild\u0259 siyasi hakimiyy\u0259t\u0259 yenid\u0259n qay\u0131td\u0131qdan sonra erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 zaman-zaman t\u00f6r\u0259tdikl\u0259ri soyq\u0131r\u0131m\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar 1998-ci il mart\u0131n 26-da imzalad\u0131\u011f\u0131 F\u0259rmanla 31 mart &#8211; Az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Soyq\u0131r\u0131m\u0131 G\u00fcn\u00fc elan edilmi\u015fdir. Bununla yana\u015f\u0131, Heyd\u0259r \u018fliyevin \u201c1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259ki tarixi-etnik torpaqlar\u0131ndan k\u00fctl\u0259vi sur\u0259td\u0259 deportasiyas\u0131 haqq\u0131nda\u201d 1997-ci il 18 dekabr tarixli F\u0259rman\u0131 da Erm\u0259nistan SSR \u0259razisind\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n deportasiyas\u0131n\u0131n h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259dqiq edilm\u0259si, bu cinay\u0259t\u0259 h\u00fcquqi-siyasi qiym\u0259t verilm\u0259si v\u0259 onun beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Bu f\u0259rmanlar t\u0259kc\u0259 tariximizin qanl\u0131 s\u0259hif\u0259l\u0259rinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si v\u0259 yadda\u015flarda h\u0259kk olunmas\u0131 deyil, el\u0259c\u0259 d\u0259 erm\u0259ni \u015fovinizmi v\u0259 terrorizminin if\u015fa olunmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan da \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. <\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti \u0130lham \u018fliyevin 1918-ci il az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n soyq\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n 100 illiyi haqq\u0131nda imzalad\u0131\u011f\u0131 S\u0259r\u0259ncamda deyilir: \u201cAz\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na g\u0259tiril\u0259n \u0259n d\u0259h\u015f\u0259tli faci\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 100 il bundan \u0259vv\u0259l &#8211; 1918-ci ilin mart-aprel aylar\u0131nda Bak\u0131 Sovetinin mandat\u0131 alt\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n da\u015fnak-bol\u015fevik silahl\u0131 d\u0259st\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n x\u00fcsusi q\u0259ddarl\u0131qla t\u00f6r\u0259dilmi\u015f k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlard\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>Erm\u0259nistan\u0131n bu cinay\u0259tkar siyas\u0259tinin davaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcbut ed\u0259n faktlardan biri d\u0259 budur ki, t\u0259kc\u0259 XX \u0259srd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar 4 d\u0259f\u0259 &#8211; 1905-1906-c\u0131, 1918-1920-ci, 1948-1953-c\u00fc v\u0259 n\u0259hay\u0259t, 1988-1993-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6r\u0259dil\u0259n soyq\u0131r\u0131m\u0131 v\u0259 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7ox t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, Erm\u0259nistan\u0131n y\u00fcr\u00fctd\u00fcy\u00fc etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti uzun ill\u0259rdir d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f verir. Halbuki soyq\u0131r\u0131m\u0131 \u0259n a\u011f\u0131r beyn\u0259lxalq cinay\u0259t olmaqla yana\u015f\u0131, beyn\u0259lxalq h\u00fcquqa g\u00f6r\u0259 s\u00fclh v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259l\u0259n cinay\u0259tl\u0259r qrupuna aid edilir. Beyn\u0259lxalq h\u00fcquqa g\u00f6r\u0259 soyq\u0131r\u0131m\u0131 s\u00fclh v\u0259 insanl\u0131q \u0259leyhin\u0259 y\u00f6n\u0259l\u0259n \u0259m\u0259ldir v\u0259 \u0259n a\u011f\u0131r cinay\u0259t hesab edilir. Bu bar\u0259d\u0259 BMT Ba\u015f M\u0259clisinin 1948-ci il 9 dekabr tarixli 260 (III) sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259si q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259 1951-ci il yanvar\u0131n 12-d\u0259n q\u00fcvv\u0259y\u0259 min\u0259n \u201cSoyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 v\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d Konvensiyas\u0131nda soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tinin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131 t\u0259sbit olunmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 31 may 1996-c\u0131 ild\u0259 ad\u0131\u00e7\u0259kil\u0259n Konvensiyaya qo\u015fulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>XX \u0259srin sonunda Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fc zaman\u0131 h\u0259min Konvensiyada t\u0259sbit edilmi\u015f soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tini t\u0259\u015fkil ed\u0259n b\u00fct\u00fcn \u0259m\u0259ll\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 t\u0259tbiq olunmu\u015fdur. 1992-ci il fevral\u0131n 26-da b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6z\u00fc qar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015f ver\u0259n, q\u0259ddarl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 amans\u0131zl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 se\u00e7il\u0259n Xocal\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 is\u0259 bu t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259tin \u0259n qanl\u0131 v\u0259 yadda\u015flardan silinm\u0259y\u0259n s\u0259hif\u0259si olmu\u015fdur. Bununla yana\u015f\u0131, monoetnik d\u00f6vl\u0259t yaratma\u011fa nail olan Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259si v\u0259 onun h\u00fcdudlar\u0131ndan k\u0259narda yerl\u0259\u015f\u0259n \u0259traf 7 rayonu (La\u00e7\u0131n, K\u0259lb\u0259c\u0259r, A\u011fdam, F\u00fczuli, C\u0259bray\u0131l, Qubadl\u0131 v\u0259 Z\u0259ngilan) i\u015f\u011fal edilmi\u015fdir. B\u00fct\u00fcn bu \u0259razil\u0259r erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131r. Erm\u0259nistan\u0131n bu h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259n 1 milyondan \u00e7ox \u0259hali \u00f6z do\u011fma torpa\u011f\u0131ndan m\u0259cbur\u0259n k\u00f6\u00e7k\u00fcn d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f v\u0259 haz\u0131rda Az\u0259rbaycan \u0259razisinin 20 faizd\u0259n \u00e7ox hiss\u0259si Erm\u0259nistan silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin i\u015f\u011fal\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. B\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 oldu\u011fu kimi, erm\u0259nil\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irdiyi bu i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259ti k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131nlarla m\u00fc\u015fayi\u0259t olunmu\u015fdur. Bel\u0259 ki, 1988-1993-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi t\u0259cav\u00fcz\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 20 000 n\u0259f\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259lak olmu\u015f, 50 000 n\u0259f\u0259r is\u0259 m\u00fcxt\u0259lif d\u0259r\u0259c\u0259li x\u0259sar\u0259t alaraq \u0259lil olmu\u015fdur. <\/p>\n<p>Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u00fcn geni\u015fl\u0259nm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar 27 il \u0259vv\u0259l &#8211; 1993-c\u00fc ild\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015eura-s\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi 822, 853, 874 v\u0259 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc, suverenliyi v\u0259 s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi bildirilir. BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259n\u0259dl\u0259rind\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin i\u015f\u011fal etdikl\u0259ri Az\u0259rbaycan \u0259razil\u0259rind\u0259n d\u0259rhal v\u0259 qeyd-\u015f\u0259rtsiz \u00e7\u0131xmas\u0131 qeyd olunsa da, Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131q-a\u015fkar i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q m\u00f6vqeyi tutmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 bu q\u0259tnam\u0259l\u0259r indiy\u0259d\u0259k yerin\u0259 yetirilm\u0259mi\u015fdir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 C\u0259nubi Qafqazda s\u00fclh\u00fcn t\u0259min edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00fcasir beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259li olan Erm\u0259nistana \u00f6z\u00fcn\u00fc c\u0259zas\u0131zl\u0131q \u015f\u0259raitind\u0259 hiss etm\u0259sin\u0259 imkan verm\u0259m\u0259li, Erm\u0259nistan r\u0259smil\u0259rinin Az\u0259rbaycan\u0131n suverenliyi v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc kobud sur\u0259td\u0259 pozan h\u00fcquqazidd add\u0131mlar\u0131n\u0131 pisl\u0259m\u0259li, onun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almal\u0131d\u0131r. Eyni zamanda, Erm\u0259nistana t\u0259zyiql\u0259ri art\u0131rmal\u0131, i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tin\u0259 son qoyulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259ti praktik add\u0131mlar atmal\u0131 v\u0259 t\u0259cav\u00fczkar\u0131 beyn\u0259lxalq birliyin irad\u0259sin\u0259 tabe etdirm\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n<\/div>\n<p>\n<strong>AZERTAG.AZ<\/strong> :<span style=\"color:#900;cursor:pointer;\" onclick=\"javascript:window.location.href='https:\/\/azertag.az\/xeber\/Elchin_Ahmedov_31_mart_soyqirimi_XX_esrde_azerbaycanlilara_qarsi_etnik_temizleme_ve_kutlevi_soyqirimi_cinayetlerinin_terkib_hissesidir-1450799'\">El\u00e7in \u018fhm\u0259dov: 31 mart soyq\u0131r\u0131m\u0131 XX \u0259srd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259 v\u0259 k\u00fctl\u0259vi soyq\u0131r\u0131m\u0131 cinay\u0259tl\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259sidir<br \/>\n<\/span>\n<\/p>\n<p>\nM\u0259tnd\u0259 s\u0259hv varsa, onu qeyd edib ctrl + enter d\u00fcym\u0259sini basaraq biz\u0259 g\u00f6nd\u0259rin <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[ad_1] Az\u0259rbaycan\u0131n XIX-XX \u0259srl\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n b\u00fct\u00fcn faci\u0259l\u0259ri torpaqlar\u0131n\u0131n z\u0259bti il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunaraq, erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f, planl\u0131 sur\u0259td\u0259 h\u0259yata&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":17782,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17781"}],"collection":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17781"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17781\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/17782"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17781"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17781"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17781"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}