{"id":198168,"date":"2026-08-15T17:03:01","date_gmt":"2026-08-15T13:03:01","guid":{"rendered":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/?p=198168"},"modified":"2026-08-15T17:03:03","modified_gmt":"2026-08-15T13:03:03","slug":"az%c9%99rbaycan-mu%c9%99lliml%c9%99rinin-i-qurultayindan-120-il-otur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/?p=198168","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I Qurultay\u0131ndan 120 il \u00f6t\u00fcr"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"has-medium-font-size\"><strong><em>Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I Qurultay\u0131ndan 120 il ke\u00e7ir. Az\u0259rbaycanda milli oyan\u0131\u015fa v\u0259 pedaqoji h\u0259r\u0259kat\u0131n yeni istiqam\u0259td\u0259 inki\u015faf\u0131na g\u00fccl\u00fc t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n bu Qurultay sad\u0259c\u0259 ana dili v\u0259 \u015f\u0259ri\u0259t m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin toplant\u0131s\u0131 deyil, h\u0259m d\u0259 xalq\u0131m\u0131z\u0131n maarifl\u0259nm\u0259 yolunda imperiya siyas\u0259tin\u0259 v\u0259 ictimai geriliy\u0259 qar\u015f\u0131 apard\u0131\u011f\u0131 sistemli ideoloji-m\u0259d\u0259ni m\u00fcbariz\u0259nin zirv\u0259si olub. Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrd\u00fckl\u0259ri bu tarixi missiya \u0259sar\u0259t alt\u0131nda ya\u015fayan xalq\u0131n milli \u015f\u00fcurunun oyanmas\u0131na v\u0259 haqq s\u0259sinin duyulmas\u0131na, milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik ideyalar\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131na, istiqlal, istiqbal v\u0259 m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259sin\u0259 z\u0259min yarad\u0131b.<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Bu s\u0259tirl\u0259r ADPU-nun \u0130btidai t\u0259hsilin pedaqogikas\u0131 kafedras\u0131n\u0131n m\u00fcdiri, pedaqoji elml\u0259r doktoru, professor F\u0259rrux R\u00fcst\u0259movun&nbsp;<a href=\"https:\/\/azertag.az\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">AZ\u018fRTAC<\/a>-a t\u0259qdim etdiyi m\u0259qal\u0259d\u0259 yer al\u0131b. M\u0259qal\u0259d\u0259 daha sonra deyilir:<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130r\u0259vandan Bak\u0131n\u0131n intellektual m\u0259rk\u0259zl\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r uzanan bu maarif\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131 bir daha t\u0259sdiq etdi ki, xalq\u0131n t\u0259r\u0259qqisi v\u0259 xilas yolu elmd\u0259n, t\u0259hsild\u0259n v\u0259 ana dilinin qorunmas\u0131ndan ke\u00e7ir. \u0130lk Qurultay i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n s\u0259pdiyi ideya toxumlar\u0131 zaman ke\u00e7dikc\u0259 b\u00f6y\u00fck ictimai h\u0259r\u0259kata \u00e7evrildi, xalq\u0131m\u0131z\u0131n azadl\u0131q salnam\u0259sin\u0259 q\u0131z\u0131l h\u0259rfl\u0259rl\u0259 yaz\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>1906-c\u0131 il avqustun 15-d\u0259 Qafqaz m\u00fcs\u0259lman m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I Qurultay\u0131 Bak\u0131n\u0131n \u201c\u015eamaxinka\u201d adlanan \u0259razisind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n 2-ci \u015f\u0259h\u0259r ikisinifli rus-Az\u0259rbaycan m\u0259kt\u0259binin binas\u0131nda \u00f6z i\u015fin\u0259 ba\u015flay\u0131b. Zalda r\u0259smi d\u0259v\u0259t olunan 60 n\u0259f\u0259r n\u00fcmay\u0259nd\u0259 il\u0259 b\u0259rab\u0259r, m\u0259tbuat i\u015f\u00e7il\u0259ri v\u0259 dig\u0259r qonaqlar da i\u015ftirak edib. Bu Qurultay Az\u0259rbaycan maarif\u00e7iliyi tarixind\u0259 bir ilk idi. \u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van, D\u0259rb\u0259nd, Tiflis v\u0259 Bak\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lif m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan Az\u0259rbaycan dili v\u0259 \u015f\u0259ri\u0259t m\u00fc\u0259lliml\u0259ri ilk d\u0259f\u0259 idi ki, bir m\u0259kanda topla\u015f\u0131rd\u0131. Qafqaz\u0131n m\u00fcxt\u0259lif b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259n se\u00e7ilmi\u015f Az\u0259rbaycan dili v\u0259 \u015f\u0259ri\u0259t m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin ilk Qurultay\u0131nda \u0259sas m\u0259qs\u0259d milli-m\u0259n\u0259vi inki\u015faf\u0131n konseptual \u0259saslar\u0131n\u0131, ana dilli d\u00fcny\u0259vi t\u0259hsil \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131, milli pedaqoji kadrlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131, t\u0259hsilin m\u0259zmununun modernl\u0259\u015fdirilm\u0259sini, habel\u0259 \u0259lifba islahat\u0131 v\u0259 milli d\u0259rslik yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 kimi strateji m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin m\u00fczakir\u0259si idi. 13 g\u00fcn davam ed\u0259n Qurultay\u0131n g\u00fcnd\u0259liyi \u201cQafqaz m\u00fcs\u0259lman m\u00fc\u0259lliml\u0259ri m\u0259clisinin m\u0259ramnam\u0259si\u201d ad\u0131 il\u0259 \u201cD\u0259bistan\u201d jurnal\u0131nda (\u201cD\u0259bistan\u201d,\u2116 8) n\u0259\u015fr olunub. Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin ilk Qurultay\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 t\u0259\u015fkili \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malik T\u0259\u015fkilat Komissiyas\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Komissiyan\u0131n t\u0259rkibin\u0259 N\u0259riman N\u0259rimanov (s\u0259dr), H\u0259s\u0259n b\u0259y M\u0259likov (\u00fczv), H\u0259bub b\u0259y Mahmudb\u0259yov (\u00fczv), F\u0259rhad A\u011fayev (\u00fczv), Yusif \u018ff\u0259ndiyev (katib) kimi d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn tan\u0131nm\u0131\u015f ziyal\u0131lar\u0131, ictimai xadiml\u0259ri v\u0259 m\u00fc\u0259lliml\u0259ri daxil edilmi\u015fdi. T\u0259\u015fkilat komissiyas\u0131n\u0131n 10-dan \u00e7ox iclas\u0131nda qurultaya haz\u0131rl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fczakir\u0259 edilib.<\/p>\n\n\n\n<p>Qurultay d\u00f6vr\u00fcn tan\u0131nm\u0131\u015f din xadimi, I rus-Az\u0259rbaycan m\u0259kt\u0259binin n\u00fcfuzlu \u015f\u0259ri\u0259t m\u00fc\u0259llimi Axund Ruhulla M\u0259mm\u0259dzad\u0259nin xeyir-duas\u0131 il\u0259 ba\u015flay\u0131b. Sonra H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi, N\u0259riman N\u0259rimanov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 nitq s\u00f6yl\u0259yibl\u0259r. Qurultaya haz\u0131rl\u0131q komissiyas\u0131 (s\u0259dr N.N\u0259rimanov) qurultay\u0131n haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131, m\u0259qs\u0259di, T\u0259\u015fkilat Komit\u0259sinin iclaslar\u0131, q\u0259bul olunan q\u0259rarlar haqq\u0131nda geni\u015f m\u0259ruz\u0259 edib. 13 g\u00fcn (avqustun 15-d\u0259n 28-n\u0259 kimi) m\u00fcdd\u0259tind\u0259 g\u00fcnd\u0259 iki iclas\u0131 ke\u00e7iril\u0259n Qurultay\u0131n iclaslar\u0131na H\u0259s\u0259n b\u0259y Z\u0259rdabi s\u0259drlik edib.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I qurultay\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u0259traf\u0131nda ciddi m\u00fczakir\u0259l\u0259r apar\u0131l\u0131b v\u0259 m\u00fcvafiq q\u0259raralar q\u0259bul olunub:<\/p>\n\n\n\n<p>1) M\u00fc\u0259lliml\u0259rin a\u011f\u0131r ya\u015fay\u0131\u015f \u015f\u0259raiti, \u0259m\u0259khaqq\u0131n\u0131n azl\u0131\u011f\u0131, maa\u015flar\u0131n vaxt\u0131nda verilm\u0259m\u0259si, m\u0259nzil \u015f\u0259raitinin d\u00f6z\u00fclm\u0259zsizliyi v\u0259 bununla \u0259laq\u0259dar v\u0259r\u0259m kimi x\u0259st\u0259likl\u0259rin yay\u0131lmas\u0131, h\u0259m\u00e7inin m\u0259kt\u0259b vergisi v\u0259 pullar\u0131n\u0131n t\u0259yinat\u0131ndan yay\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri (F.A\u011fayev);<\/p>\n\n\n\n<p>2) M\u00fc\u0259lliml\u0259rin ana dilini bilm\u0259m\u0259si, siyasi hadis\u0259l\u0259rd\u0259n x\u0259b\u0259rsizliyi, z\u0259ruri d\u0259rslikl\u0259rin \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131, kitabxanalar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti v\u0259 ruhanil\u0259rin t\u0259zyiql\u0259ri kimi m\u0259n\u0259vi ehtiyac\u0131 a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131ran amill\u0259r (F.B.K\u00f6\u00e7\u0259rli);<\/p>\n\n\n\n<p>3) \u0130btidai m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 v\u0259 seminariyalarda Az\u0259rbaycan dilinin t\u0259dris v\u0259ziyy\u0259ti, h\u0259ft\u0259lik d\u0259rs saatlar\u0131n\u0131n azl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 dilin m\u0259cburi f\u0259nn olmamas\u0131; Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 Abdulla \u015eaiq, S\u00fcleyman Sani Axundov v\u0259 H\u0259s\u0259n b\u0259y M\u0259likovun daxil oldu\u011fu komissiyan\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 ana dili proqram\u0131 (yaz\u0131 n\u00f6vl\u0259ri, imla, in\u015fa, \u00f6lk\u0259\u015f\u00fcnasl\u0131q materiallar\u0131 v\u0259 s.) q\u0259bul olundu;<\/p>\n\n\n\n<p>4) Rus dilini t\u0259dris ed\u0259rk\u0259n ana dilind\u0259 izahat verm\u0259yi qada\u011fan ed\u0259n, milli m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn yarars\u0131z v\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259r t\u00f6r\u0259d\u0259n \u201clal metod\u201d \u00fcsulunun m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259tbiqinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131;<\/p>\n\n\n\n<p>5) Qori M\u00fc\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131n\u0131n Az\u0259rbaycan \u015f\u00f6b\u0259sinin Qorid\u0259n C\u0259nubi Qafqaz\u0131n m\u00fcs\u0259lman \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259n birin\u0259 (\u015eu\u015fa, Nuxa yaxud ba\u015fqa \u015f\u0259h\u0259r\u0259) k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si v\u0259 m\u00fcst\u0259qil seminariyaya \u00e7evrilm\u0259si;<\/p>\n\n\n\n<p>6) Seminariyan\u0131 bitirmi\u015f g\u0259nc m\u00fc\u0259lliml\u0259rin n\u0259z\u0259ri v\u0259 praktik haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn xeyriyy\u0259\u00e7il\u0259r v\u0259 c\u0259miyy\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n v\u0259saitl\u0259rin ayr\u0131lmas\u0131 v\u0259 maliyy\u0259 k\u00f6m\u0259yinin g\u00f6st\u0259rilm\u0259si;<\/p>\n\n\n\n<p>7) M\u00fc\u0259lliml\u0259rin maddi-m\u0259n\u0259vi ehtiyaclar\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k, siyasi f\u0259all\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rmaq v\u0259 t\u0259lim-t\u0259rbiy\u0259 i\u015fl\u0259rini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 h\u0259r quberniyada m\u00fc\u0259lliml\u0259r ittifaq\u0131 t\u0259\u015fkili etm\u0259k;<\/p>\n\n\n\n<p>8) Xarici \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 t\u0259hsil almaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si, yeni orta m\u0259kt\u0259bl\u0259rin v\u0259 ya\u015fl\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn ax\u015fam m\u0259kt\u0259bl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131, h\u0259m\u00e7inin Da\u011f\u0131standak\u0131 (Teymurxan \u015eura) m\u0259kt\u0259b\u0259 Az\u0259rbaycan dili m\u00fc\u0259lliminin g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si v\u0259 s.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I Qurultay\u0131nda yarad\u0131lan komissiya t\u0259r\u0259find\u0259n cani\u015finlik qar\u015f\u0131s\u0131nda 6 madd\u0259d\u0259n ibar\u0259t a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r qald\u0131r\u0131ld\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p>1) Qori M\u00fc\u0259lliml\u0259r Seminariyas\u0131n\u0131n tatar (Az\u0259rbaycan) \u015f\u00f6b\u0259sini m\u00fcs\u0259lman m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259n birin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259k;<\/p>\n\n\n\n<p>2) h\u0259min \u015f\u00f6b\u0259ni m\u00fc\u0259lliml\u0259r seminariyas\u0131na \u00e7evirm\u0259k;<\/p>\n\n\n\n<p>3) h\u0259min seminariyada Az\u0259rbaycan dilini \u0259sas f\u0259nn kimi t\u0259dris etm\u0259k;<\/p>\n\n\n\n<p>4) m\u00fcs\u0259lman m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin h\u00fcququnu ba\u015fqa m\u00fc\u0259lliml\u0259rin h\u00fcququ il\u0259 b\u0259rab\u0259r tutmaq;<\/p>\n\n\n\n<p>5) h\u0259r \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 q\u0131z rus-tatar m\u0259kt\u0259bi a\u00e7maq;<\/p>\n\n\n\n<p>6) m\u00fcs\u0259lman m\u00fc\u0259lliml\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn pedaqoji kurslar t\u0259\u015fkil etm\u0259k.<\/p>\n\n\n\n<p>Qald\u0131r\u0131lan bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin he\u00e7 birini h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131. Lakin Qurultay t\u0259sirsiz qalmad\u0131, m\u00fc\u0259lliml\u0259r\u0259 \u00e7ox \u015fey \u00f6yr\u0259tdi. Az\u0259rbaycanl\u0131 m\u00fc\u0259lliml\u0259r ilk d\u0259f\u0259 bel\u0259 geni\u015f auditoriyaya topla\u015faraq \u00f6z fikir v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rini s\u00f6yl\u0259dil\u0259r, qar\u015f\u0131lar\u0131na qoyulmu\u015f b\u00f6y\u00fck v\u0259 m\u0259suliyy\u0259tli v\u0259zif\u0259l\u0259ri d\u0259rk etdil\u0259r. I Qurultayda qald\u0131r\u0131lan m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r 1907-ci ild\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lan II Qurultayda da m\u00fczakir\u0259 predmetin\u0259 \u00e7evrildi v\u0259 az sonra \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259m\u0259li i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycan m\u00fc\u0259lliml\u0259rinin I Qurultay\u0131ndan 120 il ke\u00e7ir. Az\u0259rbaycanda milli oyan\u0131\u015fa v\u0259 pedaqoji h\u0259r\u0259kat\u0131n yeni istiqam\u0259td\u0259 inki\u015faf\u0131na g\u00fccl\u00fc t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n bu&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":198169,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"footnotes":""},"categories":[23,8,2,5],"tags":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/198168"}],"collection":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=198168"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/198168\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":198170,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/198168\/revisions\/198170"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/198169"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=198168"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=198168"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hakimiyyet.info.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=198168"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}